Slavoj Žižek

For decades, Robert Pippin was defending Hegel’s thought against the post-Hegelian attempts to undermine it, inclusive of Heidegger’s reading of Hegel as the culmination of Western metaphysics. However, his latest book Culmination, Pippin changes his position and basically endorses Heidegger’s reading of Hegel: in Hegel’s Absolute Knowing, the reduction of Being to discursive categories, i.e., to logical structures, reaches its highpoint. In my critical reading of Pippin (and Heidegger himself), I try to demonstrate two things. First, Hegel sustains his own version of the irreducible finitude and contingency of human existence. Second, not only is Hegel’s entire system based upon a notion of the “night of the world” which reaches deeper than Heidegger’s being-in-the-world; Hegel’s self-relating negativity also precludes the Nazi temptation to which Heidegger succumbed and opens up the space for radical emancipatory politics.

Considering the paradoxes of freedom/liberty, the author proposes to correlate freedom and liberty as “abstract” and “concrete freedom” in 9 Hegel. The first involves the ability to do what you want, regardless of social rules and customs; the second is freedom, limited and at the same time supported by a set of social norms. The gap between these concepts constitutes the space of actual freedom, creating a tension between the universality of the law and attempts to formulate exceptions to it. There are prohibitions that can only be expected to be violated privately, and even those whose existence cannot even be publicly reported. An important function of such prohibitions is to maintain appearances, and not necessarily only in non-democratic regimes — a modern boss may demonstrate that they are only the first among equals, but in fact they remain our boss. Here relations of domination function through their negation: we are not only obligated to obey, but also obligated to act as if domination does not exist. Perhaps today more than ever, the mechanism of censorship intervenes primarily to enhance the effectiveness of the discourse of power itself. In modern capitalism, hegemonic ideology includes critical knowledge, thereby neutralizing its effectiveness: critical distance in relation to the social order is the very medium through which it reproduces itself. Thus, art biennales, positioned as a form of resistance to global capitalism, actually turn into an act of capitalist selfreproduction. Illustrating the way of liberation through giving up what you desire most, the author analyzes the case of Malcolm X. Choosing X as a surname is a demonstration of a new (lack of) identity, this gesture makes white dominance meaningless, turns it into a game without a partner, without whom the game itself is impossible. True liberation, then, by definition involves symbolic suicide.

The digital machinery that sustains video games not only directs and regulates the gamer's desire, it also »interpellates« the gamer into a specific mode of subjectivity: a pre-Oedipal not-yet-castrated subjectivity that floats in a kind of obscene immortality: when I am immersed into a game, I dwell in a universe of undeadness where no annihilation is definitive since, after every destruction, I can return to the beginning and start the game again... One should note here that this obscene immortality was the stuff of fantasy long before cartoons – say, in the work of de Sade. The axiom of the philosophy of finitude is that one cannot escape finitude/mortality as the unsurpassable horizon of our existence; Lacan’s axiom is that, no matter how much one tries, one cannot escape immortality. But what if this choice is false? What if finitude and immortality, like lack and excess, also form a parallax couple, what if they are the same from a different point of view? What if immortality is an object that is a remainder/excess over finitude, what if finitude is an attempt to escape from the excess of immortality?

Beyond Fukuyama. Where do we stand today? Gerald A. Cohen enumerated the four features of the classic Marxist notion of the working class: it constitutes the majority of society; it produces the wealth of society; it consists of the exploited members of society; its members are the needy people in society. When these four features are combined, they generate two further features: the working class has nothing to lose from revolution; it can and will engage in a revolutionary transformation of society. None of the first four features applies to today's working class, which is why features and cannot be generated. that open up the site of resistance.

Tekst Žižka zawiera analizę argumentów Antonia Negriego i Michaela Hardta przede wszystkim z punktu widzenia ich związków z teorią Marksa. Autorzy przenoszą Marksowską fascynację XIX-wiecznym kapitalizmem przemysłowym, w którym "wszystko, co stałe, wyparowuje", na dzisiejszy "wirtualny" kapitalizm, całkowicie już oderwany od materialnej rzeczywistości. I, dodaje Žižek, popełniają ten sam błąd co Marks, upatrując w sprzeczności między energią kapitalizmu a jego logiką zawłaszczania źródła nowego, bardziej sprawiedliwego porządku, w którym twórcza energia będzie służyć wszystkim. Tymczasem likwidacja sprzeczności spowoduje raczej utratę energii niż jej bardziej altruistyczne wykorzystanie. Negri i Hardt, idąc wiernie śladami Marksa, wplątują się w "polityczny klincz". Ich emancypacyjna logika zakłada, że "wielość" działa spontanicznie i nie posiada jednego ośrodka władzy. To jednak zaledwie retoryczna iluzja. Mimo ambicji stworzenia nowego dyskursu rewolucyjnego Negri i Hardt pozostają niewolnikami starych kategorii - mogą jedynie tworzyć ich trawestacje

Lewica wydaje się mocno zagubiona we współczesnym świecie. Świadczyć o tym mogą bardzo rozbieżne strategie, jakie przyjmuje. Od "trzeciej drogi" będącej de facto pogodzeniem się z kapitalizmem aż po skrajny bunt i teorie głoszące potrzebę rozsadzenia kapitalistycznych instytucji od środka. Jedną ze strategii jest także quasi-anarchistyczna krytyka nawołująca do niezależnych działań poza istniejącymi strukturami władzy i państwa. Ma ona występować z "nieskończenie wymagającymi" etycznymi postulatami, które okażą się z góry niemożliwe do spełnienia - i obnażą tym samym ograniczenia liberalno-demokratycznych instytucji. Ma także tworzyć alternatywne instytucje i ruchy. Zdaniem Slavoja Žižka taki opór oznacza jednak faktyczne przyzwolenie na wszelkie, nawet najbardziej opresyjne działania państwa. Spycha lewicę na margines i separuje od rzeczywistej polityki, która pozostaje grą o władzę. Alternatywne ruchy i instytucje mogą być bowiem bez większego trudu ignorowane przez liberalne państwo. Zawsze znajdzie ono wymówkę, wskazując na "utopijność" lewicowych żądań

Slavoj Žižek analizuje modny gatunek pisarstwa, który polega na spekulacjach dotyczących alternatywnych wersji historii. Žižek ubolewa, że gatunek ten został zawłaszczony przez autorów o poglądach konserwatywnych i najczęściej służy do ukazywania czytelnikom spustoszeń, jakich dokonały rozmaite rewolucje. W rzeczywistości - na przekór obiegowemu poglądowi łączącemu marksizm z hasłem "dziejowej konieczności" - koncepcja "alternatywnej wersji historii" jest fundamentem niektórych nurtów myśli lewicowej. Žižek przekonuje, że u wybitnych myślicieli związanych z marksizmem, takich jak Walter Benjamin, temporalny schemat ludzkiej egzystencji przypomina schemat przedstawiony przez Zygmunta Freuda. W akcie rewolucyjnym ludzkość niejako wstecznie przepisuje własną historię, lecząc nękające ją "symptomy", czyli niewykorzystane rewolucyjne szanse z przeszłości

Slavoj Žižek ponawia ważne, choć rzadko stawiane pytanie: czy ogłoszona przez prezydenta Busha wojna z terrorem nie zagraża naszej wolności, czy ze strachu przed nowymi zamachami nie zgodzimy się na pełny nadzór ze strony władz? Słoweński filozof przypomina postać niedawno zmarłego Alfreda Stroessnera, którego autorytarny reżim w Paragwaju lat 60. i 70. "doprowadził logikę stanu wyjątkowego do nieprześcignionej absurdalnej skrajności. Jeśli chodziło o zapisany w konstytucji ustrój, Paragwaj był demokracją parlamentarną gwarantującą wszystkie swobody. Ale ponieważ, jak twierdził Stroessner, wszyscy żyliśmy w stanie wyjątkowym ze względu na ogólnoświatową walkę wolności z komunizmem, realizacja postanowień konstytucji była wiecznie odkładana i wprowadzono permanentny stan wyjątkowy". Žižek ostrzega, że "terror" jest dziś równie abstrakcyjnym - i równie wygodnym dla rządzących - hasłem co "komunizm" trzydzieści lat temu

Na czym polega zło zawarte w komunizmie? Jaka jest natura komunistycznego zniewolenia? Próbując odpowiedzieć na te pytania, Slavoj Žižek przygląda się dwóm nakręconym niedawno filmom pokazującym działanie komunistycznego systemu w NRD: "Życiu na podsłuchu" oraz "Good bye Lenin!". Żaden z nich nie opisuje zdaniem Žižka adekwatnie tego, na czym polega istota komunizmu. Pierwszy film przedstawia obraz nazbyt łagodny i wyidealizowany - widz może po jego obejrzeniu zadawać sobie pytanie, czy system pozwalający bohaterom na działania, które podejmują , "rzeczywiście był aż tak straszny"? Z drugiej strony "Good bye Lenin!", choć adekwatnie sygnalizuje traumatyczną rzeczywistość systemu, grzęźnie jednak na mieliźnie, którą stanowi utożsamienie komunizmu z iluzją i fantazją

Z punktu widzenia społecznej moralności bardziej szkodliwe jest nie samo stosowanie tortur, lecz próba publicznego uzasadnienia ich stosowania - twierdzi Slavoj Žižek. Przyznanie się władz amerykańskich do używania tortur oraz dyskusja nad tym, czy włączyć tortury do repertuaru legalnych środków wymuszania zeznań, oznaczają, że podajemy w wątpliwość coś, co dotąd było nienaruszalną zasadą i cofamy się mentalnie o kilka stuleci. "Największymi ofiarami publicznego przyznania się przez państwo do stosowania tortur jesteśmy my wszyscy, społeczeństwo, które zostało o tym poinformowane. Większość z nas nadal będzie przeciwna torturom, ale wszyscy mamy świadomość, że jakiś cenny element naszej zbiorowej tożsamości został bezpowrotnie utracony. Na naszych oczach następuje proces demoralizacji: władza próbuje złamać nam etyczny kręgosłup, osłabić i zniszczyć to, co jest być może największym osiągnięciem cywilizacji - wzrost wrażliwości moralnej"

Tym, czego Europa potrzebuje dzisiaj najbardziej, jest chronienie rozsądnego liberalnego ateizmu przed zakusami "obrońców wiary" - twierdzi Slavoj Žižek. Ta ochrona staje się szczególnie istotna w obliczu masowego napływu islamskich imigrantów do państw Unii. Tylko ateizm pozwoli wypracować neutralne ramy, w których będzie możliwe współistnienie różnych religii. Ich wyznawcy - w tym także muzułmanie - muszą jednak przygotować się na to, że będą poddawani "pełnej szacunku, ale nie mniej bezwzględnej" krytyce

Slavoj Žižek twierdzi, że odrzucenie traktatu konstytucyjnego i kryzys UE w jej dotychczasowym - postpolitycznym i technokratycznym - kształcie otwiera pole dla realizacji bardziej radykalnego politycznego projektu. On sam opowiada się za wizją Europy jako wyrazistej alternatywy dla amerykańskiej wersji globalizacji. Pisze: "Trzeci Świat nie potrafi stawić dostatecznie silnego oporu wobec ideologii amerykańskiego snu; w obecnej konstelacji dokonać tego może tylko Europa. Dlatego prawdziwą opozycją nie jest dziś przeciwstawienie pierwszego i Trzeciego Świata, lecz konflikt między całym światem pierwszym i trzecim a światem drugim "

Slawoj Žižek jest filozofem raczej nietypowym. W swej radykalnej krytyce globalnego kapitalizmu posługuje się argumentami, które zaszokowałyby niejednego polskiego lewicowca. Analizując np. najnowszy odcinek kultowego cyklu SF "Gwiezdne wojny" , Žižek krytykuje odrzucenie przez globalny kapitalizm "judeochrześcijańskiej nadbudowy ideologicznej". W przeciwieństwie do judeochrześcijaństwa proponowany nam, nie tylko w filmie Lucasa, "kapitalistyczny New Age" banalizuje zło i odbiera motywację do etycznego oraz politycznego zaangażowania. Zdaniem Žižka, "taki buddyzm-taoizm może funkcjonować jako ideologiczne dopełnienie liberalnej globalizacji: pozwala nam w niej uczestniczyć przy zachowaniu cały czas wewnętrznego dystansu. Bądźmy kapitalistami, ale oderwanymi, w stylu zen..."