Abdulsamet Şentürk

Bu tez 20. ve 21. yüzyıl felsefesinde metafiziğin geçirdiği eleştiri ve dönüşüm süreçlerinin din felsefesi üzerindeki etkilerini analitik ve kıta felsefesi gelenekleri bağlamında karşılaştırmalı bir yaklaşımla incelemektedir. Mantıkçı pozitivizmin dil analizi yoluyla metafiziği anlamsız ilan etmesi ile Heidegger’in Batı metafiziğine yönelik ontolojik eleştirisi, din felsefesinin rasyonel zeminini sarsmıştır. Ancak 20. yüzyılın ikinci yarısında her iki gelenekte de yaşanan ‘metafizik dönüş’, din felsefesi için yeni imkânlar yaratmıştır. Tez, bu süreci üç ana bölümde analiz eder. İlk bölümde, metafiziğin hem analitik hem de kıta felsefesinde maruz kaldığı eleştiriler incelenir. İkinci bölümde, analitik felsefede başta Quine ve Kripke’nin çalışmaları, kıta felsefesinde ise postyapısalcı düşünürlerin katkılarıyla metafiziğin yeniden meşruiyet kazanması ele alınır. Üçüncü bölüme gelindiğinde bu metafizik dönüşümün din felsefesini nasıl yeniden şekillendirdiği, Alvin Plantinga’nın analitik din felsefesi ve Jean-Luc Marion’un fenomenolojik Tanrı anlayışı örnekleri üzerinden değerlendirilir. Araştırma, metafizik eleştirilerinin din felsefesini epistemolojik ve varoluşsal açıdan radikal bir sorgulamaya yönelttiğini ancak metafiziğin yeniden inşasının bu disipline yeni kavramsal ve metodolojik araçlar sunduğunu göstermektedir. Nihai olarak, bu çalışma metafizik ve din felsefesi ilişkisinin zorunlu bir bağımlılık yerine, tarihsel ve diyalektik bir etkileşimle disipliner sınırları nasıl esnettiğini ortaya koymaktadır. Bu analiz, çağdaş felsefenin karmaşık manzarasında din felsefesinin konumunu aydınlatmayı amaçlamaktadır. ----- This dissertation examines the critique and transformation processes undergone by metaphysics in twentieth and twenty first century philosophy. Explores their impact on the field of philosophy of religion through a comparative approach within the contexts of the analytic and continental traditions. The logical positivist dismissal of metaphysics as meaningless via linguistic analysis, together with Heidegger’s ontological critique of Western metaphysics, destabilized the rational foundations of the philosophy of religion. Yet, the “metaphysical turn” that occurred in both traditions during the latter half of the twentieth century generated new possibilities for the discipline. The study analyzes this process in three main parts. The first explores the critiques to which metaphysics was subjected in both analytic and continental philosophy. The second addresses the re-legitimation of metaphysics, as seen in the analytic tradition through the works of Quine and Kripke, and in continental thought through post-structuralist thinkers. The third evaluates how this transformation reshaped the philosophy of religion, exemplified by Alvin Plantinga’s modal ontological argument and Jean-Luc Marion’s phenomenological conception of God. The study demonstrates that the critiques of metaphysics prompted a radical epistemological and existential interrogation of the philosophy of religion, while the reconstruction of metaphysics provided the discipline with new conceptual and methodological tools. Ultimately, this study reveals that the relationship between metaphysics and the philosophy of religion is not one of necessary dependence, but rather of historical and dialectical interaction—an interplay that stretches disciplinary boundaries. This analysis seeks to illuminate the position of the philosophy of religion within the complex landscape of contemporary thought.

Gerçekçilik geri döndü. Yorumun ötesinde hiçbir şeyin bulunmadığına itikat edilen onlarca yıl sonra Postmodern gelenekteki düşünürler realitye (gerçekliğe) geri dönüyorlar. Aralarında Maurizio Ferraris, Graham Harman ve Markus Gabriel'in de bulunduğu kıta filozoflarından oluşan yeni bir grup, realizmin haksız yeri ve pervasızca terk edildiği iddia ediyor. Onları harekete geçiren şeylerden biri sırf felsefi olsa da realizmi, her ne olursa olsun söylemlerin yegâne hakikat olduğunu düşünerek davranan bir dünya liderleri guruhu tarafından temsil edilen kaba, Nietzscheci politik tavra karşı bir savunma olarak görüyorlar. Sosyolojide bile, rasyonel fail teorisinin cılız, metafizikten azade teorileştirmesine, “şeylerin onları ne ise o yapan nesnel doğaları ve aralarında gerçek nedensel etkileşimler mümkün kiran güçleri olduğunu kabul eden ağır sıklet bir metafizik görüş” olan “eleştirel gerçeklik” eşlik etti.Bu arada, Analitik felsefe başlangıcından bu yana ağırlıklı olarak realist kalmasına rağmen aynı zamanda zihnin dışında bir dünyanın bilgisini ya da herhangi bir bilgiyi talep etmekte hakikaten haklı olup olmayacağımız sorusuyla da boğuşmuştur. Ancak, son zamanlarda analitik muhitten düşünürler, bizim dünyaya dair fikirlerimizin bizatihi dış dünyadan radikal bir şekilde farklı olduğuna dair açıkça kusurlu ama kökleşmiş varsayımlara işaret ederek Kartezyen mirastan devşirilen inelenen şüpheciliğe kafa tuttular. Ayrıca takipçilerine bizim bilinçli düşünceden bile önce gerçek bir dünyada vücuda gelen düşünürler olduğumuzu hatırlattılar.

Çalışma anlamın döngüselliğini göstermeyi amaçladı. Bu amaç, kavramların sözlükler ve özel sosyal bağlamlar arasındaki dolaşımı çözümlenerek gerekçelendirildi. Sonuç olarak kavramların sözlüklerin kendilerine çektiği sınırları aşarak ötede duran mümkün anlamı kapsayacak şekilde dönüşebildiği saptandı. Kısacası makalenin ana sorusu kavramın anlamının nerede olduğu, nereden geldiği ve nereye gittiğidir. Çalışma iki alt başlığa sahip tek bölümden oluşmaktadır. Sözlüklerin anlamı tahkim etmesi ve bir şekilde tarih aşkın hale getirmesinin etkisi nesnel dayatma olarak ifade edilmiştir. Sosyal olayların bu nesnelliği kendilerine özgü şartlarla aşındırması ise öznel indirgeme şeklinde adlandırılmıştır. Nesnel dayatma ve öznel indirgemenin anlamı soktuğu gerilimi göstermek için “entelektüel” kavramı örnek olarak seçilmiştir. Nesnel dayatmanın nasıl gerçekleştiği sorusu “entelektüel” ifadesine dair bir soy sop çözümlemesini, yani sözlüğe gitmeyi gerekli kılmıştır. Çünkü sözlüklerin anlamı metne kazımak yoluyla sabitlediği düşünülmektedir. Daha sonra “entelektüel”in Fransızca, Arapça ve Türkçedeki özel referans noktaları ve kazandığı çağdaş anlamlar tespit edilmeye gayret edilmiştir. Bu tespitin, anlamın özel sosyal bağların sonsuz açılımında döngüsel bir karaktere büründüğüne işaret ettiği sanılmaktadır. Böylece bu makalede soy-sop çözümlemesi, sözlüklerin genel karakteristiklerine dair iddiaları temellendirirken çağdaş anlamın ve yeni referans noktalarının tespit edilmesi ise kavramların

Batı’da teorik felsefe; Analitik Felsefe (AF), Kıta Felsefesi (KF) ve Felsefe Tarihi (FT) olmak üzere üçe ayrılır. Fakat üçünde de işler yolunda değildir. AF, felsefenin bir bilim olabileceği iddiasından kuşku duyduğu için gerçek dünyayla ilgilenmiyorken başından beri uygun bir teorik yöntem izlemeyen Kıta Felsefesinin uygulanışı, belirli politik ve etik yargılara hizmet edecek şekilde özelleştirilmiştir. FT çalışmalarının gidişatı ise eldeki eserin nesnel değerinden daha çok ilgili filozofun ait olduğu ulus veya kültüre göre bölgesel bir temelde gelişmiştir. Felsefede ilerleme sağlanacaksa bu ancak bahsi geçen tuzaklardan kaçınılarak gerçekleşebilir.