Halid Metin Yolcu

Bu makale, Fârâbî’nin Platon felsefesiyle kurduğu ilişkiyi, metin erişimi sorunu ekseninde incelemektedir. Fârâbî’nin yaşadığı dönemde Platon diyaloglarının Arapçaya aktarımının son derece sınırlı kaldığı, tarihsel ve filolojik araştırmalarla ortaya konmuştur. Buna rağmen Fârâbî, hem siyaset felsefesi bağlamında Platon’a yoğun atıflarda bulunmuş ve onu sistematik biçimde kullanmış hem de filozofun felsefesine yönelik müstakil bir risale kaleme alarak onun tüm diyaloglarını özgün ve alışılmadık bir sıradüzeni içinde değerlendirmiştir. Bu makale, söz konusu paradoksal durumun Fârâbî’nin özgün bir felsefi inşa faaliyetine işaret ettiğini ileri sürmektedir. Fârâbî, elindeki kısıtlı Platon materyalini kendi “Aristotelesçi” perspektifinden yeniden yorumlamış ve Aristoteles’in Politika’sının yokluğunun yarattığı boşluğu doldurmak ve nazarî felsefe ile amelî felsefe arasındaki ilişkiyi tesis etmek üzere “kurgusal” bir Platon inşa etmiştir. Bu inşanın örnekleri olarak Felsefetü Eflâtûn adlı eserinde yer alan Sokrates ile Thrasymakhos’un yollarının Platon tarafından birleştirilmesi anlatısıyla ve Retorik şerhinin Latince çevirisinde muhafaza edilmiş bir pasajda yer alan Platon’un mağara alegorisiyle Aristoteles’in Organon’u arasında kurulan sıra dışı eşleştirme incelenmektedir. Makale, Fârâbî’nin siyaset düşüncesi ve Platon ile ilişkisi bağlamında literatürde yer alan birbirine zıt iki pozisyonu, Strauss ve Gutas ile temsil ederek eleştirel biçimde değerlendirip Fârâbî’nin Platon alımlamasına dair dengeli bir perspektif sunmayı amaçlamaktadır. Bu bağlamda, Fârâbî’nin kurgusal Platon’unun, onun Aristoteles merkezli felsefi sisteminde eğitim, siyaset, din, retorik ve felsefe arasında bir bağ tesis edip kurduğu dengede önemli bir rol üstlendiği savunulmaktadır.

Leo Strauss’un “Fârâbî’nin Platon’u” başlıklı makalesi, Fârâbî’nin Platon yorumu üzerinden felsefe ile siyaset ve ahlak arasındaki ilişkiyi incelemektedir. Yazar, Maimonides’in felsefi arka planını anlamak için Fârâbî’nin eserlerinin, özellikle de Politik Yönetimler ve [Platon’un Felsefesi] metinlerinin derinlemesine analiz edilmesi gerektiğini savunur. Makaleye göre Fârâbî, felsefeyi mantık ve matematik hariç tutulacak şekilde tamamen politik bir çerçevede ele almış ve Platon’un Devlet ile Yasalar eserlerini model edinmiştir. Strauss, Fârâbî’nin Platoncu felsefeyi özsel olarak politik gördüğünü ancak felsefenin asıl amacının varlıkların özünü kavramayı hedefleyen “teorik bir burhan sanatı” olduğunu belirtir. Makalede, Fârâbî’nin mutluluk, insanın mükemmelliği ve felsefe arasındaki ilişkiyi ele alırken kullandığı ezoterik ve egzoterik yöntemler üzerinde durulur. Fârâbî’nin idealar ve ruhun ölümsüzlüğü gibi konularda sessiz kalmayı tercih etmesi, onun öte dünya mutluluğu yerine bu dünya mutluluğuna ve rasyonel sorgulamaya odaklandığını gösteren pedagojik bir araç olarak yorumlanır. Siyaset ve dini, felsefenin ve mutluluğun seküler birer aracı veya koruyucusu olarak konumlandıran Fârâbî, mükemmel olmayan şehirlerde dahi yalnız yaşayan filozofun gizli krallığı sayesinde hakiki mutluluğa ulaşılabileceğini savunur. Sonuç olarak makale, Fârâbî için felsefenin özsel olarak saf ve teorik bir nitelik taşıdığını vurgulamakta; onu apaçık olmayan kanaatlere meydan okuyan ve kelimenin kökenindeki anlamıyla hakiki bir skepsis (araştırma/kuşku) ruhuyla özdeşleştirmektedir.“