Karani Kağan Badem

Bilim tarihi ve felsefesi bağlamında modern bilim dönemine bakıldığında deney kavramı merkezî bir yere sahiptir. Deneyin nasıl anlaşılması gerektiği, bilimsel bilgiye nasıl katkı sağladığı, sürecinin nasıl yürütülmesi gerektiği ve tümevarım mı yoksa tümdengelim mi temel alınacağı gibi sorular uzun süredir tartışılmaktadır. Bu tartışmalarda etkili bir isim olmasına rağmen literatürde yeterince öne çıkarılmayan önemli bir düşünür Robert Boyle’dur. Boyle, deneysel yöntemi sistematik biçimde uygulamasıyla modern bilimin gelişiminde belirleyici bir rol oynamış, bilgi üretiminde gözlem ve deneysel kanıtın gerekliliğini savunmuştur. Ona göre deneyler tekrarlanabilir, düzenli ve amaç doğrultusunda yürütülmelidir. Bu çalışma, Boyle’un özellikle deney kavramı çerçevesinde bilim tarihi ve felsefesi için taşıdığı önemi görünür kılmayı ve alan araştırmalarında bu isme daha fazla yer verilmesi gerektiğini göstermeyi amaçlamaktadır.

Bu çalışmada bilim ve ideoloji kavramları bağlamından hareketle, özellikle de ideolojinin bilim üzerindeki büyük etkisini göz önünde bulundurularak ırk kavramının ve ırkçılığın kendisine nasıl bir dayanak bulduğu, bilimsellik iddiası taşıma girişimi, biyoloji ve antropoloji gibi disiplinleri temel alarak şekillenmesi gibi önemli noktalar felsefi bir perspektiften hareketle incelemeye alınacaktır. Irk kavramı ve onun üzerinden şekillenen ırkçılık yalnızca günümüze özgü bir kavram ve problem alanını teşkil etmemektedir. Tarihsel dayanakları oldukça geç dönemlere kadar uzanan ve güçlü bir altyapıya sahip bu kavramın yalnızca antropoloji, biyoloji gibi alanlarla değil, yeri geldiğinde felsefeyi de işin içine katarak kendisini nasıl gerekçelendirildiğinin saptanması gerekmektedir. Bunu gerçekleştirebilmek için ise ilk olarak ırk kavramının nasıl ortaya çıktığı, ne anlamalara geldiği, hangi bağlamlarda kullandığı ve kendisine bir yandan toplumsal hayatta bir yandan da literatürde nasıl yer edindiğinin araştırılması gerekmektedir. Buradan hareketle de tarihsel süreçte nasıl bir değişim ve gelişim gösterdiği, ne gibi kıstaslar eklenerek sınıflandırma yapıldığı ve özellikle de bilimi ve ideolojiyi kendi çıkarları doğrultusunda nasıl şekillendirdiğinin incelenmesi büyük önem kazanmaktadır. İşte bu çalışma da bu temel noktaları gözeterek bilim ve ideoloji bağlamından hareketle ırk kavramının konumunu felsefi bir değerlendirmeye almayı hedeflemektedir. Bilim ve ideoloji ilişkisi gündeme getirilip, bu bağlam üzerinden ırk kavramına yönelik bir değerlendirme sunulacağı zaman bilimin ve ideolojinin hem kavramları meşrulaştırmak hem önyargıları bilimselleştirmek hem de bu ayrımı doğallaştırmak için kullanıldığı gösterilecektir. Bu duruma ek olarak ideolojinin de bu ayrımı ve yanlış kavramsal çerçeveleri dayatmış olduğu da gösterilecektir.

İnsanlık tarihine ve bu tarihte yer alan pek çok bilimsel gelişmeye, buluşa, keşfe yönelik detaylı bir inceleme gerçekleştirileceği zaman bunların ideolojiden bağımsız bir şekilde, ideolojiye dayanmaksızın ya da ideolojiden onay almaksızın gerçekleştirilmesi, kabul görmesi ve yürürlüğe sokulması sıklıkla pek mümkün gözükmemektedir. Bu durumun geçmiş ve mevcut tüm bilimsel faaliyetler için geçerli olduğunu söylemek mümkün olmasa da ideolojinin bilim üzerinde yadsınması güç bir kontrole sahip olduğu gerçeğini de değiştirmemektedir. İdeoloji gerek bilimin yapılış amacını gerek varmak istediği noktayı gerekse de tüm kabullerini ve sonuçlarını şekillendiren, düzenleyen, değiştiren bir mekanizma olarak karşımıza çıkmaktadır. İdeolojinin bu gücü yalnızca teorik düzlemde kalan bir güç olarak değil, pratik düzlemde de karşılığını gördüğümüz sonuçlara yol açabilen büyük bir etkiye sahiptir. Bu sebepten dolayı ideolojinin bilim üzerindeki etkisine değinmek büyük önem taşımaktadır. Bilim, her ne kadar objektifliği, ön yargılardan arınmayı, taraf tutmamayı, eleştirelliği ve nesnel olmayı temel kabulleri olarak ileri sürüyor ve kendisini bu kabuller üzerinden tanımlıyor olsa ideoloji ve onun aygıtları devreye girdiği zaman bilimin içerisinde yer alan bu kabuller ekarte edilmekte ve ideoloji bilimi kendi pozisyonuna göre şekillendirmektedir. Bu durumdan hareketle de bilimin ideoloji altında baskılandığı, onun çıkarları ve amaçları gereği hareket ettiği açığa çıkmaktadır. Söz konusu noktalardan hareketle çalışmada bilim ve ideoloji arasındaki bu ve benzeri durumlar gözetilerek hem bilim hem de ideoloji kavramları incelemeye alınacaktır. Kavramların birbiriyle nasıl bir ilişkiye sahip olduğu, bilimin ideoloji altında nasıl baskılandığı, şekillendirildiği, yönlendirildiği tarihten örneklere başvurularak açıklanacaktır.

Alman filozof, sosyolog ve antropolog olan Arnold Gehlen’in ana argümanı, her ne kadar duymayı arzu etmediğimiz türden bir ifade olsa da insanın temel olarak eksik bir varlık olduğu şeklindedir. İnsanı bu şekilde açıklayan ve tanımlayan Arnold Gehlen, insanın bu eksikliğini kapatabilecek güce sahip olduğunu, bunu da ancak kültür bakımından gelişim sağlayarak başarabileceğini iddia etmektedir. Gehlen, “insan nedir?” sorusundan yola çıkarak yapmış olduğu açıklama ve tanımlama girişiminde ilk olarak morfolojik açıdan insanı ele almaktadır. Ona göre insan, doğadaki diğer canlılara kıyasla oldukça güçsüz, savunmasız ve donanımsız bir canlı konumundadır. Dolayısıyla Gehlen insanın söz konusu eksik yapısını ontogenetik düzeyde incelemeye almaktadır. İnsan, bu eksik yapısından dolayı gelişim gösterebilmek ve çok daha önemlisi kendini yaşar kılabilmek için belirli birtakım gereksinimlere ihtiyaç duymaktadır. Bu gereksinimlerin başında da kültür gelmektedir. Kültür, insanın mevcut doğa durumundaki eksiklerini gidererek onu geliştirecek olan yegâne güç konumundadır. Çünkü Gehlen’e göre yalnızca alet edevat üretmek ve kullanmak değil, aynı zamanda diğer insanlarla birliktelik oluşturmak ve iş birliği yapmak da kültürün bir parçası, hem de oldukça önemli bir parçası konumundadır. Bundan ötürü Gehlen, insanın doğası gereği sahip olduğu kısıtlamaları ve eksiklikleri kültür bakımından gelişim göstererek geliştirebileceğini ve bunların yaratmış olduğu dezavantajları ekarte edebileceğini, kültür olmaksızın insan diye bir canlıdan söz edemeyeceğimizi öne sürmektedir. Bu kapsamda çalışmada Gehlen’in insanı açıklama ve tanımlama girişi onun felsefi antropoloji anlayışından hareketle değerlendirmeye alınacaktır. Onun insanı bir yandan biyolojik olarak eksik diğer yandan da zekâ bakımından gelişmiş bir canlı olmasından hareketle doğadaki durumu ve gelişimi incelemeye alınacak, ortaya koymuş olduğu teoriden hareketle insana yönelik sorgulaması analiz edilecektir.

Felsefi antropoloji, temel olarak insanın ne olduğuna yönelik bir sorgulamayla harekete geçen ve insanın varlığına dair epistemolojik, ontolojik, kültürel sorunları gündeme getirerek insanın özne boyutunu ön plana çıkaran görece yeni bir felsefe disiplinidir. Bu disiplini görece yeni olarak tanımlamamızın sebebi ise, felsefi antropolojinin oldukça uzun bir gelişim süreciyle birlikte kapsamlı bir tarihsel arka plana sahip olmasına rağmen yirminci yüzyıl gibi günümüze oldukça yakın bir dönemde bağımsız bir felsefe disiplini olarak ele alınmaya başlanması ve özel bir ilgiyi bünyesinde toplamasında kaynaklanmaktadır. Felsefi antropoloji, sistematik felsefi düşüncenin en az kendisi kadar eski olup felsefenin başlangıcından bu yana ele alınan en önemli problemlerden birini, yani insanı ve ona yönelik tüm meseleleri ele almakta ve bir çözüme ulaştırmaya çalışmaktadır. Dolayısıyla insanın ve insanla bağlantılı noktaların felsefi olarak değerlendirmeye alınarak buna yönelik sorunların saptanması ve incelenmesi teknik olarak yeni bir yaklaşım değildir. Ancak onun problem çerçevesinde, özel ilgiyle, bütünlüklü şekilde ayrı disiplin olarak mercek altına alınması felsefesi antropoloji disipliniyle birlikte başlamaktadır. Felsefi antropoloji, incelemeye almış olduğu insan kavramından hareketle belirli birtakım kavramlarla bu kavramlardan filizlenen problemleri ve tartışmaları da beraberinde getirmektedir. Örneğin insan doğasının nasıl bir yapıya sahip olduğu, insanın öz bakımından nasıl bir canlı olduğu, insanın özgür olup olmadığı gibi sorulara yanıt arama ya da bu soruları sürekli olarak gündeme getirerek insanı anlamlandırma ve tanımlama girişimi olarak vuku bulan tartışmalar bu noktada karşımıza çıkmaktadır. Bu sorulara verilen yanıtlardan hareketle de felsefi antropoloji alanında belirli ekoller kendisi göstermektedir. Pozitivistler olarak da ifade edebileceğimiz ve Darwin’i temel alan gelişme psikolojisi teorisi, bu yaklaşımın Darwinci bakış açısından sıyrılan ve insanın özgün yönlerini vurgulayan Gehlen’in biyolojik teorisi, sonraları ise Scheler ile bu alanda önemli yankılar bulan ve insanı sevgi bağlamında açıklayan teori başat örnekler olarak gösterilebilir. Bu noktalardan hareketle çalışmada felsefi antropoloji alanının yapısal ve kuramsal değerlendirmesi gerçekleştirilecektir. İnsana ve onunla bağlantılı unsurlara yönelik kavramsal, problematik ve teorik noktalar incelemeye alınarak felsefi antropoloji adı altında gerçekleştirilen düşünce faaliyetlerinin bu konuyu nasıl ele aldığı analiz edilecektir.

Bu çalışma Eleştirel Teoriyi ve onun eğitime yönelik ortaya koymuş olduğu felsefi analizleri bilgi ve ideoloji kavramlarından hareketle incelemeye almaktadır. Felsefe tarihine baktığımız zaman eğitime ve onunla bağlantılı olarak eğitimin felsefi boyutuna yönelik pek çok çalışma bulunuyor olsa da Eleştirel Teorinin ortaya koymuş olduğu perspektif diğer çalışmalardan ayrılır bir niteliğe sahiptir. Buradan hareketle çalışmamızda eğitim felsefesinin temel problemlerinden biri olan öznenin konumu ve özneye uygulanan bilgilendirme sürecinin niteliği merkezi önem taşımaktadır. Bu problemin analizi için başvurulacak ana perspektif ise Eleştirel Teori olacaktır. Eleştirel Teori, kendisini ön plana çıkaran pek çok farklı alana yönelik çalışmaları bulunan bir düşünce ekolü olarak gündeme geliyor olsa da eğitim söz konusu olduğunda da başvurulmaya değer, gözden kaçırılmaması gereken önemli felsefi görüşlere ve analizlere sahiptir. Biz de buradan hareketle çalışmamızda onların eğitime yönelik felsefi analizleri ışığında eğitim kavramını ve eğitimin felsefi boyutuna yönelik bir inceleme gerçekleştireceğiz. Bu sayede de felsefe tarihinde yer alan önemli ekollerden biri olan Eleştirel Teorinin eğitime nasıl baktığı, yerleşik eğitim anlayışında ne gibi hatalar olduğu, eğitimin daha iyi bir hale gelmesi için nelerin değişmesi gerektiği, eğitime dair temel kabullerin neler olduğu çalışmamızda gösterilmiş olacaktır. Böylelikle eğitime ve eğitim felsefesine yönelik felsefi incelemeler gerçekleştirileceği zaman Eleştirel Teorinin ortaya koymuş olduğu bakış açışının ihmal edilememesi gereken bir değerlendirme ortaya koymuş olduğu da gösterilmiş olacaktır.

A comprehensive analysis of the history of science requires careful consideration of a concept’s origin, scope, application, impact, and defining characteristics. Without a systematic historical inquiry, any resulting interpretation may be inaccurate, leading to a distorted understanding of the scientific past. In this study, we examine the concept of impetus -an idea that occupies a significant position in the history of science- by addressing its development, usage, implications, and theoretical foundations. The notions of impetus and separate forced motion emerged as conceptual challenges within Aristotle’s natural philosophy, particularly demanding clarification during Late Antiquity and the Middle Ages. Although attempts to elucidate these issues extended over centuries, the prevailing historical narrative credits Buridan in the 14th century with their definitive resolution. Despite the broad acceptance of this view, we argue that Avicenna is a crucial yet insufficiently recognized figure. Long before Buridan, Avicenna provided a conceptual framework that explained the operation of separate forced motion and effectively addressed the associated problem. Accordingly, this study aims to demonstrate -contrary to dominant accounts in the historiography of science and from the joint perspectives of the history and philosophy of science -that Avicenna offered a coherent and comprehensive account of both separate forced motion and the impetus problem well before Buridan, and that any discussion of impetus should begin not with Buridan, but with Avicenna.

1923 ile başlayan değişimler cumhuriyetin ilanından sonra da tam hızıyla devam etmiş ve değişim sırası yükseköğretim kurumuna gelmiştir. Ülkedeki tek yükseköğretim kurumu durumunda olan Darulfunun Mustafa Kemal Atatürk'ün ideallerine ve yeni cumhuriyetin hedeflerine uymamakta, hatta kimi hususlarda karşı gelmektedir. Bilimi temele alan, modern anlayışa sahip, eleştirel ve sorgulayıcı tavır takınan, ülke gündemine ve devrimlere kayıtsız kalmayan bir yükseköğretim kurumu oluşturmayı hedefleyen Atatürk bu durumu düzeltmek adına atılımda bulunarak eğitim alanında da bir reforma gitme kararı almıştır. Cumhuriyetin onuncu yılında gerçekleştirilen üniversite reformu ile büyük bir rahatsızlığa sebebiyet veren Darulfunun kapatılarak İstanbul Üniversitesi açılmıştır. Reformun hedefleri doğrultusunda istenilenin tam anlamıyla gerçekleşmesi için alanında yetkin ve başarılı yabancı akademisyen arayışında olan Türk hükümeti çareyi Almanya’daki Nazi iktidarından kaçmaya çalışan ve çoğunluğu Yahudi asıllı olan bilim insanlarında bulmuştur. Göçmen statüsündeki bu akademisyenler ülkeye getirilerek İstanbul Üniversitesi’ne yerleştirilmiş ve üniversitenin bilimsel bir kimlik kazanması, Batı ile rekabet edebilir hale gelmesi ve modern anlamda eğitim vermesi için çalışmalara başlanmıştır. Ülkemize gelen bu akademisyenler arasında Hans Reichenbach da bulunmaktadır.

The debate on how scientific thought experiments should be approached and evaluated is still up to date and new perspectives continue to be offered. In this thesis, we will defend the experimentalist position by taking a position in the current debate. We will proceed step by step by justifying our position in the three main chapters of this thesis. In the first section, we will introduce scientific thought experiments, show how this method emerged, what functions it has, the problem of idealization, how it should be defined within the framework of the concept of experiment, and finally we will conduct a discussion on the literature. In the second section, we will look at the history of science and examine the use of scientific thought experiments with Galileo and Newton in particular. In this section, we will show, especially through Galileo, for what purpose and for how scientific thought experiments are designed, what impact their use has had on the history of science, and how much power a properly designed scientific thought experiment has. Finally, in the third section, we will create a taxonomy and discuss how scientific thought experiments are evaluated. In this section, both past and current perspectives will be analyzed in the first part, and in the second part, we will point out the deficiencies and mistakes of these perspectives from our point of view. Subsequently, there will be a defense of the empiricist alternative on how scientific thought experiments should be handled and evaluated.

There are many modeling methods to explain phenomena in the field of science. One of these is scientific idealization, which is the subject of this study. Scientific idealizations are a method used both to simplify the complexity of the subject matter and to make it more understandable, as well as to make progress in areas where solutions cannot be obtained. We will examine this method, which we see frequently used in the history of science, from the perspective of two great philosophers and scientists. We will first discuss the use of idealization with Aristotle in the form of eliminating factors that are considered irrelevant to the subject under examination, and then we will discuss the use of idealization with Galilei in the form of manipulating factors in the subject under examination. In correspondingly with these points, we will show that the concept of idealization, which we think has a very important place in the history and philosophy of science studies, has a positive status. In this study, our aim is to clarify the notion of idealization, which has an significant place in the history and philosophy of science, on the other hand, to contribute to the limited literature on scientific models in general and idealization in particular.