Mahmut Meçin

Günümüzde yalnızlık, anlamlı ve bilinçli bir deneyimden, amaçsız ve istem dişi yakalanan bir hâle dönüşmüştür. Yalnızlık deneyimindeki anlam yitimine dikkat çeken bu makale modern dönemde giderek bireyselleşen kişinin yaşadığı yalnızlık ile tasavvuf geleneğinde insanın kemale erme sürecinde önemli bir pratik olarak görülen amaçlı ve anlamlı yalnızlık arasındaki derin ayrımı bahse konu etmektedir. Yaşadığımız dönemde hızlı dijitalleşme, aşırı bireyselleşme, ailevî, dinî ve sosyal bağlardaki çözülmeyle beraber "kalabalıklar içinde yalnız" kalan insan sürekli sanal etkileşimlerde bulunmakla beraber duygusal ve ruhsal olarak izole olduğu bir yabancılaşma hâlini yaşamaktadır. Bu şekliyle modern dönemin önemli krizlerinden biri olan yalnızlığın tasavvuf geleneğinde belirli bir ruhsal olgunluğa erişmek amacıyla başvurulan zühd, uzlet, inziva ve hâlvet gibi yalnızlık pratikleriyle karşılaştırıldığı bu makalede, yalnızlığın bir anlam kaybına uğramasıyla modern insanın karşılaştığı varoluşsal ve psikososyal sorunlara dikkat çekilmiştir. Makalenin temel amacı, modern yalnızlığıntoplumsal ve psikolojik boyutlarını tasavvufun insani farklı boyutlarıyla ele alan öğretileri ışığında inceleyerek bu krizi aşmanın imkânlarını ortaya koymak ve yalnızlığın yeniden anlamlı, bilinçli bir eylem hâline gelerek insanın hem kendisiyle hem de hakikatle buluştuğu bir pratiğe dönüşebileceğini tetkik etmektir.

İslâm’da felsefî geleneğin “İslâm felsefesi” tabiriyle müsemma olması günümüzde artık kabul gören bir tabirdir. Fakat bu tabirin nasıl tanımlandığı ya da tanımlanması gerektiği konusunda bir mutabakattan bahsedilemez. İslâm felsefesine çeşitli açılardan yapılan tanımları eleştirel bir yaklaşımla ele alan bu makale, İslâm felsefesinde bir tanımlama problemi olduğu iddiasından hareket etmektedir. Makalede İslâm felsefesini tarihsel açıdan ele alan ve onu ana kaynakları ile evrensel misyonu bakımından tavsif eden tanımlar iki ayrı başlık altında değerlendirilerek bu tanımların İslâm felsefesinin mahiyeti ve kapsamını ne ölçüde ifade ettikleri tartışılmıştır. Bahse konu edilen tanımlarda terkipte yer alan “İslâm” lafzının, din olarak İslâm’a mı, İslâm medeniyetine mi, İslâm’ın hüküm sürdüğü belli bir coğrafyaya mı, yoksa İslâm’ın ana kaynakları ve evrensel ilkelerine mi işaret ettiği konusunda bir ihtilaf söz konusudur. Çalışmada amaç, mevcut tanımları değerlendirerek İslâm felsefesini sadece bir coğrafî sınıra ve belirli bir tarihî kesite mahkûm etmeden daha kapsamlı bir biçimde tanımlayan yaklaşımları öne çıkarmak ve böylece süregelen tanımlama probleminde alternatif bir çözüm ortaya koymaktır.

Bu çalışmanın konusu felsefe ve tasavvufta müşterek bir metafor olan “sefer” kavramıdır. Sefer kavramı her iki disiplinde birbirine yakın anlamda hakikate yönelen kişinin derundan bîrûna ve âfâktan enfüse yaptığı aklî ve manevî yolculukları ifade eder. Sefer kavramı, felsefede insanın tabiî olarak özlem duyduğu bilgi ve hakikati ararken ortaya koyduğu entelektüel çabalar, yaptığı aklî soruşturmalar, düşünsel yolculuklar ve bitimsiz olan bilgelik yolunda kuşanması gereken “yolda olma” halidir. Tasavvufta ise sefer daha temel ve kurucu bir kavram olarak hem Hakk’a ve hakikate teveccüh eden kalbin/nefsin geçirdiği içsel dönüşümleri hem de asıl vatanından dünyaya gelen insanın ait olduğu yere veya ana vatanına dönüşünü ima eden bir metafordur. Çalışmanın amacı felsefe ve tasavvufta sıklıkla başvurulan sefer metaforunun kavramsal analizini yapmak ve iki disiplinin birleştiği nokta-i nazarından sefer kavramına ışık tutmaktır. Çalışmanın kapsamı tasavvuf felsefesinin öncülerinden İbnü’l-Arabî ve İslâm felsefesinin klasik dönem sonrası önemli isimlerinden Molla Sadrâ’nın söz konusu kavrama dair düşünceleriyle sınırlı tutulacaktır.

Âlemin zaman içinde vücûda gelip gelmediğine dair tartışma düşünce tarihinde kadim bir geçmişe sahiptir. Platon öncesi döneme kadar izleri sürülen söz konusu tartışma İslâm düşünce tarihinde de önemli bir yer işgal eder. Kelam ile felsefe ekolleri arasında cereyan eden münazaralarda kelamcılar, âlemin yokluğu üzerinde bir zaman geçtikten sonra yaratıldığını ileri sürerken filozoflar ise Allah’ın âlemden zamansal olarak değil zatî bir öncelikle mukaddem olduğunu savunurlar. Klasik dönem sonrası devam eden tartışmalarda probleme dair yeni çözümler ortaya konulmuştur. Bu makale klasik dönem sonrası İslam felsefesinin önemli simalarından biri olan Molla Sadrâ’nın hudûs anlayışını konu almaktadır. Kendinden önceki hudûs yaklaşımlarını değerlendiren Molla Sadrâ, hareket-i cevherî teorisi bağlamında probleme yeni bir yorum getirir. Hareket ve zamanı, seyyal varlığın birer boyutu olarak gören Sadrâ’ya göre hareketin bizzat kendisi anlamına gelen yaratmanın olmadığı mevhum bir zamanın varlığı söz konusu olamaz. Bu anlamda âlem, öncesinde yokluk olan muayyen bir zaman diliminde yaratıldığı anlamda hâdis değil, yaratmanın zaman mecrasında gerçekleştiği anlamda hâdistir. Metafiziğin en girift meselelerinden biri olan bu problem hakkında Molla Sadrâ’nın yorumu kelamcılar ile filozoflar arasında kısırdöngüye dönüşen tartışmalarda bir uzlaştırma ve inkişaf sadedinde görülebilir.

İnsanın varlığa anlam verme çabası olan teknoloji günümüzde hayatın her alanına sirayet eden çok yönlü etkileriyle başta felsefe olmak üzere birçok disiplin için problematik bir alandır. Söz konusu problematik alandan hareket eden bu makale teknolojik gelişmelerin insanlık tarihinde gerçek bir ilerleme kabul edilip edilmeyeceğini soruşturmaktadır. Makalede ilerlemeci tarih anlayışının iddiaları teknoloji ve değer bağlamında tetkik edilerek teknolojinin değer yüküne vurgu yapılırken aynı zamanda bir kültür ve değer varlığı olan insan için ilerlemenin sadece teknik ve nicel gelişmelerden ibaret olmadığı mütalaa edilmektedir. Makalenin sonunda teknolojik ilerlemenin insanlık için bir ilerleme imkânı sunmakla birlikte her teknolojik gelişmenin tarihte bir ilerleme anlamına gelmediği sonucuna varılmıştır.

Ikhwan-i Safa is known as a group of thinkers who wrote treatises in the style of the first scientific encyclopedia in the history of Islamic thought. Ikhwan-i Safa, which emerged in the vicinity of Basra at a time when religious and political conflicts were intense, aims to clean the religion, which they believe has moved away from its essence with false information and false thoughts, with philosophy. For this purpose, the Ikhwan's views on science and wisdom, who use all kinds of religious, philosophical and scientific knowledge with an eclectic approach, are important in understanding the scientific understanding of the classical age of Islamic thought. Ikhwan-i Safa, who states that they are the heirs of every thought they find true, regardless of its source, advises its members not to be hostile to any of the sciences, not to turn their backs on any of the books, and not to be attached to any of the sects with bigotry. In this study, the approaches of İhvân-ı Safâ to the science of logic will be discussed within their understanding of science based on this broad acquis. According to Ikhwan-i Safa, who defines logic as the measure of philosophy and the instrument of the philosopher, since philosophy is the highest of human endeavours after Prophethood, logic, which is the measure of philosophy, must also be the highest of measures and instruments. In the study, it will be emphasized how the Ikhwan approached the science of logic in his treatises in the context of concept, proposition and syllogism, which are the main subjects of classical logic, and whether they made a unique contribution to this science.

Ikhwan-i Safa is known as a group of thinkers who wrote treatises in the style of the first scientific encyclopedia in the history of Islamic thought. Ikhwan-i Safa, which emerged in the vicinity of Basra at a time when religious and political conflicts were intense, aims to clean the religion, which they believe has moved away from its essence with false information and false thoughts, with philosophy. For this purpose, the Ikhwan's views on science and wisdom, who use all kinds of religious, philosophical and scientific knowledge with an eclectic approach, are important in understanding the scientific understanding of the classical age of Islamic thought. Ikhwan-i Safa, who states that they are the heirs of every thought they find true, regardless of its source, advises its members not to be hostile to any of the sciences, not to turn their backs on any of the books, and not to be attached to any of the sects with bigotry. In this study, the approaches of İhvân-ı Safâ to the science of logic will be discussed within their understanding of science based on this broad acquis. According to Ikhwan-i Safa, who defines logic as the measure of philosophy and the instrument of the philosopher, since philosophy is the highest of human endeavours after Prophethood, logic, which is the measure of philosophy, must also be the highest of measures and instruments. In the study, it will be emphasized how the Ikhwan approached the science of logic in his treatises in the context of concept, proposition and syllogism, which are the main subjects of classical logic, and whether they made a unique contribution to this science.