Mark Joseph Santos

Hindi iilan ang nakapansin na maraming Ebanghelikal sa Pilipinas ang may konserbatibong tendensya sa mga usaping pampulitika at panlipunan. Isang salik na maaaring nakapagdulot nito ay ang dualismo ng katawan at kaluluwa, na impluwensya ng pilosopiyang Griyego sa Kanluraning Kristiyanismo. Sa gitna ng ganitong sitwasyon ay mahalagang kontribusyon ang pagkakalimbag ng Faith and Bayan: Evangelical Christian Engagement in the Philippine Context. Pinatnugutan nina Lorenzo C. Bautista, Aldrin M. Peñamora, at Federico G. Villanueva, naglalaman ito ng walong kabanata na naglalatag ng teolohikal na repleksyon sa konteksto ng nakaraang rehimeng Rodrigo Duterte. Pangunahing pahahalagahan ng rebyu sa aklat ang pagsasadiwa nito ng teolohiyang malaya at teolohiyang mapagpalaya. Sasalungguhitan ng rebyu ang tuon ng mga sanaysay sa katarungang panlipunan, at paggamit ng mga dalumat na nagmumula sa kulturang Pilipino. Sa ganang ito ay maituturing ang aklat na katuparan sa panawagan ni Jose de Mesa tungo sa pagsasanib ng panunuring panlipunan at panunuring pangkalinangan. Ngunit liban sa pagpapahalagang ito, maglalatag rin ang rebyu ng puna partikular ukol sa usaping pangwika. Sa lente ng Pantayong Pananaw, pupunahin ang pagkakapaloob ng aklat sa tradisyon ng pangkaming pananaw, na katangian pa rin hanggang ngayon ng mayorya ng mga publikasyon sa Teolohiyang Pilipino.

Mayroong nagkakaisang-tinig sa Agham Panlipunang Pilipino na ang antropolohiya bilang disiplina ay nagamit ng mga Amerikano upang pangatuwiranan ang kolonyalismo. Ngunit sa Estados Unidos, mayroong umiiral na mga reaksiyon na sinusubukang ipagtanggol ang Amerikanong antropolohiya. Isa na rito si Herbert Lewis, Propesor Emeritus ng Antropolohiya sa University of Wisconsin-Madison. Nakatutok ang kasalukuyang rebyu sa aklat ni Lewis na In Defense of Anthropology: Investigation of the Critique of Anthropology. Liban sa pagpapakilala sa kaligiran ng may-akda at pagbubuod sa mga kabanata, layunin din nitong maglatag ng mga komendasyon at kritisismo sa akda. Sa isang banda, igigiit na bagaman nasa kabilang kampo tayo bilang mga tagapagsulong ng Agham Panlipunang Pilipino, mayroon pa rin tayong mapupulot na aral mula sa akda ni Lewis. Partikular na rito ang pagpapahalaga sa etnograpiya, pag-iwas sa Occidentalismo, maingat na kritisismo na suportado ng empirikal na datos, at kritisismo sa ilang teoretikal na pretensyon ng critical at cultural studies. Ngunit sa kabilang banda ay pupunahin din ang ilang aspekto ng kaisipan ni Lewis, lalo na ang kaniyang mababang pagtingin sa implikasyong pangkapangyarihan ng antropolohiya bilang disiplina, at ang tila ganap na pagpapawalang-sala niya sa kolonyal na papel ng Amerikanong antropolohiya.

Lagpas limang dekada nang umiiral ang Teolohiyang Pilipino bilang isang kilusang Pilipinisasyon, mula sa pag-usbong ng mga akdang teolohikal noong 1970s na malay na naghahanap ng pagka-Pilipino ng teolohiya bilang isang larangan. Sa kabila nito, wala pa ring umiiral sa kasalukuyan na isang tipolohiya na nagtatangkang mag-uri-uri at magsistematisa ng mga umiiral na literatura sa larangan. Layunin ng kasalukuyang pag-aaral na maglatag ng isang mungkahing tipolohiya para punan ang naturang puwang. Tungo rito, gagamitin bilang modelo ang tipolohiya ni F.P.A. Demeterio sa Pilosopiyang Pilipino, gayundin ang istruktura ng mga sublarangan ng Bagong Kasaysayan na nilikha ni Atoy Navarro. Gamit ang dalawang ito, bumuo ang may-akda ng isang tipolohiyang kinapapalooban ng apat na pangunahing erya: 1. Tipolohiya batay sa Wika (na humugot ng inspirasyon mula sa iskemang pangkami, pangkayo, pansila, at pantayo ni Zeus Salazar), 2. Tipolohiya batay sa Metodo (halaw sa pag-iiba ni Jose de Mesa sa panlipunan at pangkalinangang dulog sa teolohiya), 3. Tipolohiya batay sa Espasyong Heograpikal (alinsunod sa paghahati ni Salazar sa apat na larangan ng pilosopiya ng kasaysayan), at 4. Tipolohiya batay sa Eksposisyon (halaw sa sariling binubuong proyekto ng may-akda na Araling Kapantasan).

Colonial and elitist theology have been dominating the Philippine theological landscape for a very long time. This is a kind of theology that is Western and thus alienated from the reality of Philippine society, and written in English and therefore cannot be comprehended by the people. Because of this, a large part of theology as an academic discipline is still irrelevant to the Filipino context. One of the instruments that can serve as an antidote to this problem is the use of Pantayong Pananaw (From-Us-For- Us Perspective) as an approach. Through Pantayong Pananaw, Teolohiyang Pilipino (Filipino Theology) can enrich itself as a Filipinization movement in various aspects. Some of these aspects are the application of emic concepts, use of Filipino language, translation, and exposition of Filipino theologians’ thought. The development of these aspects is a great leap forward toward the construction of a Teolohiyang Pilipino that is truly relevant to Filipino society.

Noong 2015, isinulat ni Jeremiah Laquesty-Reyes ang kanyang disertasyon sa Catholic University of Leuven na “Loob and Kapwa: Thomas Aquinas and a Filipino Virtue Ethics.” Sa disertasyong ito, gayundin sa iba pang mga publikasyon ni Reyes, nanawagan siya na magsagawa ang mga etisista ng teoretikal na paglipat mula sa values system na mula sa modernong Amerikanong sikolohiya, tungo sa birtud etika sa pilosopikal na tradisyon ni Tomas de Aquino. Ito ay upang mabuo sa hinaharap ang isang “Pilipinong birtud-etika.” Ang mga inisyal na Pilipinong birtud na ipinakita ni Reyes na maipangtatapat/maitutumbas sa mga birtud ni Aquinas ay ang kagandahang loob, utang na loob, pakikisama, hiya, at bahala na. Nito lamang 2024, tumugon ang ilang Tomasinong teologo sa panawagan ni Reyes, at sa pamamagitan ng isang isyu ng Philippiniana Sacra, nagtangka silang mag-ambag ng iba pang birtud tulad ng pang-unawa, pagpapakabayani, paninindigan, at maka-Diyos. Layunin ng kasalukuyang papel na ito na mag-ambag din sa proyektong Pilipino-Tomasinong birtud-etika sa pamamagitan ng pagmumungkahi sa birtud ng “sapat” bilang pagpapalawak sa salin ni Reyes sa temperantia ni Tomas de Aquino bilang “hiya.” Sa kontekstong Pilipino, una nang napagyaman nina Mary Antonette Beroya at Max de Mesa ang “teolohiya ng sapat” sa kanilang akdang Sapat: An Environmental Ethic for Personal and Social Transformation. Malalim na nag-uugat ang kaisipang sapat sa kultura ng mga katutubong Pilipino, tulad ng pinapakita ng mga etnograpikal na pag-aaral. Para sa mga katutubo, sapat lang sa sariling pangangailangan ang dapat kunin mula sa kalikasan, dahil kung sobra ang kukunin, magiging salat ang ating kapwa. Sa pamamagitan nito ay mapalilitaw natin ang prinsipyo ng “salat-sapat sobra.” Ang ganitong prinsipyo ng salat-sapat-sobra ay magiging kapaki pakinabang para sa pagtugon sa isa sa mga pangunahing tema ng Katuruang Panlipunan ng Simbahan (Catholic Social Teaching) -- ang stewardship. Maaaring isalin ito sa Filipino bilang “pangangalaga,” kung saan ang tao ay nilikha ng Diyos hindi bilang amo ng kalikasan kundi bilang tagapangalaga (steward) nito. Sa diwa ng Mabathalang Pag-aaral ni Jose de Mesa, pag-uugnayin ang sapat-hiya ng Pilipino-Tomasinong birtud etika at ang tema ng pangangalagang pangkalikasan ng Hudio Kristiyanong Biblia at Tradisyon.

Last April 20, 2023, the book Banwa at Layag: Antolohiya ng mga Kuwentong Paglalakbay ng mga Pilipino sa Ibayong Dagat was officially launched. Edited by Axle Christien Tugano, it contains 56 chapters written by 52 contributors about their own experience of traveling outside (and inside [in the case of one particular chapter]) the country. It is for this occasion of book-launching that this review was written. In particular, it focuses on the introduction of Tugano as the editor entitled “Kapookan ng Paglalakbay ng mga Pilipino sa Ibayong Dagat sa Konteksto ng Banwa at Layag sa Wikang Filipino,” especially on his formulation of Araling Pangmanlalakbay as a proposed new subfield of Araling Kabanwahan. The review is divided into three parts. The first part will take note of some “Pantayo elements” that can be found in the introduction of Tugano, such as the linguistic exploration of travel, formulation of new field as a critic to its Western form, periodization of travel’s history, diagramatic tendency, and emphasis on Filipino language. The second part focuses on mentioning some comments and criticisms about his on-going project of Araling Pangmanlalakbay (including the seemingly arbitrary use of the term lakbay [travel] and layag [voyage], auto-orientalist tendency in the face of Travel Studies, and insufficient connection between the internal and external aspect of Araling Pangmanlalakbay). Lastly, the review will offer some proposed projects that can be embarked on in the future for the development of Araling Pangmanlalakbay, like focusing on domestic travel, translation projects, exposition on the thought of Filipino experts on travel, life-story of and conversing with OFW travelers, among others.

Cristina Pantoja Hidalgo, Professor Emeritus of English & Comparative Literature at the University of the Philippines (UP) and one of the foremost contemporary Filipina scholars on travel studies, once wrote: All travel writing is, in a sense translation. Travelers come to an unknown place and try to “translate” it, i.e. to make it comprehensible, for themselves first, and then for their readers (Hidalgo 2020). Travel writing as an act of translation is not only personal (i.e., making the unknown known through personal experiences) but also cultural. When we travel and write about these travels, we are not looking at the foreign places and peoples simply as they are (or in Kantian terminology, “noumenon” or “thing-in-itself”). We always

Resumos The view of historical writing as a mere objective and dispassionate recording of the past is already passé. From the outset of postmodernity, historiography was already seen as a tool either for oppression or empowerment. Integral to the role of historiography in this oppression or empowerment tendency is the construction of identity. In earlier stages of Southeast Asian scholarship, the common pattern among the historiographical materials produced (often by the intelligentsia of the colonial establishment) is the depiction of Southeast Asia as an artificial buffer region that serves as a watershed of "Sinicization" from the East and "Indianization" from the West, and even "Islamization" later on. Very illustrative in this regard is George Coedes seminal work, "The Indianized States of Southeast Asia" (1968). This will in turn act as an intellectual conditioning to prepare others to passively recognize the legitimacy of Westernization and Modernization as the rightful heirs of Sinicization and Indianization. The period of decolonization will change the landscape of historiography, specifically in insular Southeast Asia, or what Zeus Salazar would call "Dunia Melayu" (1998). Post-coloniality would give birth to the indigenization of historical discourse in the region and, as a corollary, to a reactive movement that would challenge colonial identity politics. The Austronesian complex would serve as a major hermeneutical tool in asserting the nationalist agenda towards the collective Malayan past of the Maphilindian countries. This paper would attempt to survey major historical works, from colonial historiography to national historiography, with an emphasis on their roles in the identity politics of the region.

Mula pa lamang sa pagkabata ng babae’t lalaki, naitakda na ng lipunan ang kanilang mga gampanin, ang mga dapat nilang gawin, at ang mga dapat nilang iwasan. Kadalasang binibigyan ang mga batang lalaki ng bola, bisikleta, laruang sasakyan, baril-barilan, taotauhang sundalo, at iba pang mga bagay na humuhulma sa kanila upang maging maliksi at aktibo. Samantala, ang pangkaraniwan namang binibili para sa mga batang babae ay mga manyika, doll house, at mga laruang pangbahay-bahayan tulad ng laruang crib, washing machine, duyan, luto-lutuan, at iba pa. Nakatutulong naman ang mga ito upang maging pasibo ang mga batang babae, at para na rin maihanda sila sa mga gawaing-bahay sa hinaharap bilang ina.

Pinagtibay ng administrasyong Duterte ang pananangkapan sa mga birong itinuring na pampasiglang bilang sa tuwing kinakausap ng pangulo ang taumbayan sa midya. Kaya’t tila isang melodramatiko o mala-teledramang inaabangan ng mga manonood at tagapakinig ang bawat pahayag ni Duterte habang pinamamayani ng huli ang mga 'birong' nagpapatingkad sa impunidad ng karahasan sa kababaihan, misogynista, at sexismo. Sa ilang pagkakataon, literal na ibinida ng populistang pangulo ang kaniyang phallus o titing nakatayo bilang larawan ng pagiging lalaki, matapang, at malakas at upang yurakan hindi lamang ang kababaihan ngunit para ipamukha ang 'kahinaan' ng mga kritiko. Kinalaunan, umusbong sa midya ang pagbabansag kay Duterte bilang 'Mang Kanor,' isang personalidad na ipinamamalas ang exhibisyonismo sa anyo ng mga pornograpikong bidyo. Layunin ng pag-aaral na ito na suriin ang sosyo-politikal na aspektong umiinog kina Duterte at Mang Kanor at sa kung paano nila ginamit ang phallus upang magkaroon ng pamosong pagkakakilanlan sa midyang Pilipino.

Ang pagpapalaganap ng wikang Filipino ay hindi payak na romantisasyon ng nasyonalismo. Sa halip, ito ay instrumento tungo sa higit na demokratisasyon ng wikang Filipino, at samakatuwid ay may malalim na implikasyon sa usapin ng katarungang panlipunan. Sa kontekstong ito mabibigyang-diin ang dulot na suliranin ng Dambuhalang Pagkakahating Pangkalinangan, na dahilan kung bakit mas namomonopolisa ng elit ang mga daluyan ng kapangyarihan tulad ng edukasyon, komersyo at pulitika. Tungo sa paghahanap ng lunas sa suliraning ito, makatutulong ang pagsasa-Filipino ng agham panlipunan bilang esensyal na bahagi ng sistemang pang-edukasyon. Bilang ambag sa adhikaing ito ng pagsasa-Filipino ng agham panlipunan, naglunsad ang pag-aaral na ito ng isang payak na bahaginan ng best practices para sa pagsasa-Filipino ng pagtuturo at pananaliksik sa antas ng silid-aralan at Departamento/Kolehiyo. Hinalaw ang best practices na ito mula sa iba’t ibang guro, mananaliksik, at institusyon, para makabuo ng isang munting imbentaryo ng mga “armas-panturo.” Binubuo ang imbentaryong ito ng 17 gawi/aktibidad/programa para sa antas ng silid-aralan, at 6 gawi/aktibidad/programa para sa antas ng Departamento/Kolehiyo. Nilalayon na maging munting batis ang imbentaryong ito para sa pagpapainam ng pedagohiya ng mga guro at polisiya ng mga institusyon tungo sa higit na pagsasa-Filipino ng pagtuturo at pananaliksik sa agham panlipunan.

Introduksiyon 50-50. Fifty-fifty. Sa bigkas ng mga Pinoy, “pipti-pipti.” Sa kontekstong Pilipino, pantukoy ito sa kalagayan ng taong nasa kritikal na kalagayan. Limampung porsyento ng tsansang makaligtas, limampung porsyento ng tsansang masawi. Kilala ito sa iba pang katawagan sa Pilipinas bilang “naghihingalo,” “nasa bingit ng kamatayan” o “nag-aagawbuhay.” Ganito mailalarawan ang kalagayan ng lipunang Pilipino sa ilalim ng Batas Militar ni Ferdinand Marcos, Sr. Para sa mga pabor sa Batas Militar at mga loyalista ni Marcos, 50-50 dahil sa banta raw ng komunismo at tangkang pagpapabagsak sa Republika. Para sa mga kritiko’t lumaban sa diktadura, 50- 50 dahil sa pang-aabuso’t paniniil ng rehimen laban sa taumbayan. 50-50. Ito ang sa tingin nami’y nababagay na pamagat ng aklat na ito. Una, ginugunita ng sambayanang Pilipino ngayong 2022 ang ika-50 taong anibersaryo ng Batas Militar. Idineklara ni Marcos noong Setyembre 21, 1972 ang Proclamation 1081 na naglagay sa buong bansa sa ilalim ng kamay na bakal. Pangalawa, itinatampok ng aklat ang 50 personalidad na may mga direkta at aktibong papel para o laban sa Batas Militar. Dalawampu’t lima (25) ang nagmula sa bakuran ng rehimeng Marcos. Bukod sa diktador at kanyang pamilya, sila ang mga pangunahing tagapagbalangkas at tagapagpatupad ng Batas Militar. Kasabwat sila sa kabuuang operasyon ng mga mekanismo ng awtoritaryanismong ito – mapapulitikal, ekonomiko o sosyokultural man. Sila rin ang mga nakinabang, kung hindi man nagpakasasa, sa lahat ng mga ganansyang dulot ng kolaborasyon at paglilingkod sa diktadura. Ang nalalabing 25 ay binubuo naman ng mga humamon at nanindigan laban sa kamay na bakal. Magkakaiba ang kanilang pinagmulan, mga adhikain at dulog sa pagtindig laban sa Batas Militar – armadong pakikibaka, pagkilos sa mga lansangan, paglaban mula sa pulpito, at iba pa.

Nang masakop ng Estados Unidos ang Pilipinas, dumating sa bansa ang isa pang uri ng Kristiyanismo na iba sa bitbit ng mga Espanyol-ang Protestantismo (na nagsimulang isilang noong ika-16 na dantaon sa Europa sa pamumuno nina Luther, Calvin, at Zwingli). Salaysay ni T. Valentino Sitoy (1989, iii, 7-11), 1899 unang dumating ang mga misyonerong Protestante sa Pilipinas, na kinabibilangan ng mga Presbyterian, Baptist, at Methodist. Kalaunan ay sinundan ito ng pagdating ng mga Episcopalian, Seventh-Day Adventist, United Brethren, Disciples, Christian and Missionary Alliance, at iba pa. Ilan sa mga ito ay nagsama-sama upang mabuo ang Evangelical Union. Hinati nila ang Pilipinas sa iba't ibang probinsya ng mission fields (tulad ng ginawa dati ng mga Heswita, Rekoletos, Augustino, Pransiskano, at Dominikano), upang hindi sila magkaagawan sa populasyon na babahaginan ng ebanghelyo.

One of the early propositions on the nature of Southeast Asia comes from George Coedes’ 1968 The Indianized states of Southeast Asia, which assumes that Southeast Asia and its identity construction resulted from the region’s passive acceptance of culture from India and China. Such is the case that that the cultural landscape of the region becomes a mere accumulation of external influences. Robert Redfield’s notion of “great and little traditions” that Southeast Asian historians used in examining and understanding Southeast Asian identity and history influenced these ideas. Zeus Salazar’s 1988 The Malayan connection, challenges this framing of Southeast Asian history. This study aims to evaluate Salazar’s historiographical contributions to Southeast Asian studies, especially in terms of his efforts to problematize and establish the pan-Malayan identity of insular Southeast Asia. This will be undertaken through a critical review of his works such as Kabihasnang Asyano: Isang pangkasaysayang introduksyon [Asian civilization: A historical introduction] (1990); The Malayan connection (1998); Ang Pilipinong banua/banwa sa mundong Melano-Polynesiano [The Philippines in the Melano-Polynesian world] (2006); and, Asya: Kasaysayan at kabihasnan [Asia: History and civilization] (2010), as well as the works of some scholars in Southeast Asian Studies who have been influenced by Salazar and his works. The research will also show that the nationalist historiography that Salazar advocates emphasizes and highlights the Southeast Asian region’s Austronesian roots as the basis of the region’s cultural identity.

Ang sanaysay na ito ay isang deskriptibong pagbasa sa To Be in History: Dark Days of Authoritarianism na pinatnugutan ni Melba Padilla Maggay, sa lente ng “kuwentong buhay,” partikular na ang bersyon nito na dinalumat ni Clemen Aquino, isa sa mga pangunahing tagapagtaguyod ng Sosyolohiyang Pilipino. Sisiyasatin ang saysay ng mga kuwentong buhay na nilalaman ng akda sa konteksto ng mga kontemporaryong reyalidad ng lipunang Pilipino, tulad ng rehimeng Duterte, pagsuporta ng mga Kristiyano sa mga represibong administrasyon, at pambabaluktot ng kasaysayan.

Namulat sa makipot na kasanayang disiplinal ng metodolohiyang pangkasaysayan na nakatuon sa pagsusuri ng mga dokumento sa arkibo, hindi pa katagalan mula nang mag umpisang mabatid ng mga historyador ang kahalagahan ng kulturang materyal sa kanyang larangan. Higit pa sa pagpapahalaga sa kulturang materyal bilang batis ng kasaysayan, paksa ng sinusuring aklat ang pagsasakasaysayan ng kulturang materyal bilang isang bagong larangan. Tinipon ng mga historyador na patnugot na sina Anne Gerritsen at Giorgio Riello sa Writing Material Culture History ang kontribusyon ng dalawampu’t anim na akademiko mula sa iba’t ibang larangan tulad ng kasaysayan, antropolohiya, arkeolohiya, museolohiya, at kasaysayan ng sining, upang makabuo ng isang batayang aklat tungo sa pagpapayabong ng makabago at interdisiplinaryong larangan ng kasaysayan ng kulturang materyal. Nahahati sa tatlong bahagi ang rebyung ito: ang una’y tatalakay sa pangkabuuang tema na nagbubuklod sa samu’t saring sanaysay na nilalaman ng aklat, ang ikalawa’y magbibigay ng payak na pagbubuod sa bawat kabanata, at ang huli’y tatalunton sa maaaring maging metodolohikal na ambag ng aklat sa larangan ng historiograpiyang Pilipino.

Bilang pagpapahalaga sa GOMBURZA, sa okasyon ng ika-150 anibersaryo ng kanilang kamatayan, ang pag-aaral na ito ay nagsagawa ng isang preliminaryong pagbaybay sa samu't saring pagpapakahulugan at pagbibigay-saysay na ikinakabit sa 1872 sa historiograpiyang Pilipino. Sa partikular, siniyasat ng sanaysay ang kapookan ng 1872 sa balangkas historiograpikal ng ilang prominenteng historyador tulad nina Teodoro Agoncillo, Zeus Salazar, Renato Constantino, Reynaldo Ileto, John Schumacher, Horacio de la Costa, at iba pa. Liban dito, tiningnan din ang pagpapakahulugan sa 1872 ng iba pang teksbuk at akdang pangkasaysayan, bilang tagapagtawid ng mga diskurso ukol sa 1872 mula sa mga prominenteng historyador tungo sa mas malawak na bilang ng mga mambabasa. Sa huli, nahinuha mula sa mga talakayan na ang samu't saring pagpapakahulugan at pagbibigay-saysay sa 1872 bilang teksto ay nahuhulma ng mga balangkas at pananaw historiograpikal na kinapapalooban ng bawat historyador bilang mambabasa ng teksto.

Ang sanaysay na ito ay isang pagsisiyasat sa rehiyunalistang batayan ng nasyonalistang historiograpiya ni Zeus Salazar. Isinagawa ito sa pamamagitan ng eksposisyon sa kanyang trikotomiya ng sarili, kapwa at iba. Ang mahabang panahon ng kolonyalismo ay nagdulot ng pagkakagapos ng kakanyahang Pilipino sa Kanluran. Nagkaroon ito ng samu’t saring implikasyon sa historiograpiyang Pilipino tulad ng pananaig ng tatluhang paghahati ng kasaysayan (prekolonyal-kolonyal-postkolonyal), labis-labis na pagtuon sa panahong kolonyal, at pagdakila sa mga banyagang impluwensya. Binaybay ang walong piling akda ni Salazar upang ipakita kung paanong ang kanyang pagpopook ng kakanyahang Pilipino (sarili) sa mundong Pan-Malayo (malapit na kapwa) at Austronesyano (malayong kapwa) ay ang lunas sa mga suliraning ito, na dala ng pagkakagapos sa Kanluran (iba). Ang pagbabalik-loob na ito sa Pan-Malayo at Austronesyanong nakaraan ng Pilipinas ay isang instrumento para sa dekolonisasyon ng kamalayang pambansa, tungo sa pakikipag-ugnayan ng sarili bilang kapantay ng kapwa at iba.

Sa pag-aaral ukol sa kasaysayang intelektuwal ng mga nasyunalistang diskurso sa akademya, kadalasang nagsisimula ang mga mananaliksik sa Dekada 70s, partikular sa tinaguriang mga kilusang pagsasakatutubo sa Unibersidad ng Pilipinas. Hindi gaanong napagtutuunan ng pansin sa mga publikasyon ang ugat ng mga nasyunalistang diskursong ito sa mga taon bago ang Dekada 1970s. Sa bagong akda ni Charlie Samuya Veric na Children of the Postcolony (COTP), tinangka niyang punan ang patlang na ito sa kasaysayang intelektuwal ng bansa, sa pamamagitan ng pagtuon sa kaisipan nina Edith Tiempo, Fernando Zobel, Bienvenido Lumbera, E. San Juan Jr., at Jose Maria Sison. Ang sanaysay na ito ay isang deskriptibong pagbasa sa COTP ni Veric, na naglalayong siyasatin ang saysay ng akda sa ‘di pa tapos na proyekto ng kapantasang Pilipino na pumiglas mula sa akademikong imperyalismo ng Kanluran.

Bilang “kathang-buhay” ni Zeus A. Salazar, ang tinaguriang Ama ng Pantayong Pananaw (PP) at ng Bagong Historiograpiyang Pilipino, hindi mauunawaan ang PP nang hiwalay sa kanyang akademikong talambuhay. Kaya naman mainam na baybayin angkasaysayan ng Pantayong Pananaw sa konteksto ng kapantasanni Salazar. Maaaring hatiin ang kasaysayan ng PP sa konteksto ng kapantasan ni Salazar sa limang yugto, gamit ang metapora ng paglago ng halaman: 1. Panahon ng Pagpupunla ng mga ideyang magiging batayang kaisipan ng PP sa hinaharap, mula sapagpasok ni Salazar sa Unibersidad ng Pilipinas (PP) bilang magaaral ng kasaysayan (1951) hanggang sa pagkakalimbag ngkanyang Ang Pagtuturo ng Kasaysayan sa Pilipino (1970), maaari itong bansagan bilang “Yugtong Pre-Pantayo”; 2. Panahon ng Pag-uugat ng PP sa UP mula sa pagkakalimbag ng artikulo ukol sa wikang Filipino (1970) hanggang sa pagdaraos ng Unang Pambansang Kumperensya sa Historiograpiyang Pilipino, kaalinsabay ng paghirang sa kanya bilang dekano ng Dalubhasaan ng Agham Panlipunan at Pilosopiya at pagdaraos ng (1989), 3. Panahon ng Pagsibol ng PP sa UP na tumutukoy sa institusyunalisasyon nito sa UP Departamento ng Kasaysayanmula sa kumperensyang ito (1989) hanggang sa pagkakalimbag ng Pantayong Pananaw: Ugat at Kabuluhan (1997), 4. Panahon ng Pagyabong ng PP sa labas ng UP mula sa pagkakalimbag ng aklat (1997) hanggang sa paglulunsad ng Saliksik E-Journal (2012), at 5. Panahon ng Pamumunga mula sa paglulunsad ngSaliksik E-Journal (2012) hanggang sa pagtatapos ng pagtuturo ni Salazar sa Politeknikong Unibersidad ng Pilipinas (2019).

Ang panunuring-aklat na ito ay interogasyon sa isang partikular na aspekto ng historiograpiya ni Resil Mojares. Sa pamamagitan ng pagbasa sa kanyang Interrogations in Philippine Cultural History bilang isang ehemplong tekstong historiograpikal, inilalatag ng panunuring-aklat na ito ang suhestiyon na mula sa punto-de-bista ng Pantayong Pananaw ay maituturing na malapit ang pagkakahawig ng historiograpiya ni Mojares sa balangkas pangkaisipan ng historiograpiyang Third Way. Binibigyang-tuon dito ang manaka-nakang puna ni Mojares sa tinatawag niyang “ethnonationalism”, na ang isa sa pinakamaunlad na anyo sa kasalukuyan ay ang Pantayong Pananaw. Nagtangka rin na maghain sa panunuring-aklat na ito ng kritika ng Pantayong Pananaw sa historiograpiyang Third Way, sa pamamagitan ng pagtugon sa mga punto ni Mojares.

Dalawa sa mga hibla ng Pilosopiyang Filipino ay patungkol sa paggamit ng banyagang pilosopiya at pamimilosopiya sa wikang Filipino. Makatutulong ang dalawang ito tungo sa pagsasalin ng mga banyagang kaisipan sa talastasang bayan. Ang dalawang hiblang ito ang nais na ambagan ng kasalukuyang sanaysay, sa pamamagitan ng pagsasagawa ng rebyu sa isang halimbawa ng anime/manga na Hapon: ang Attack on Titan (AOT) ni Hajime Isayama. Gagamitin sa pagbasa ng AOT ang mga pilosopikal na pananaw ng ilang Aleman/Austrianong pilosoper/sikolohista na sina Sigmund Freud, Erich Fromm, Carl Schmitt, at Friedrich Nietzsche. Sa pagbasang ito sa pamamagitan ng apat na banyagang palaisip, tututukan ang tema ng kalayaan at digmaan. Liban dito, maglalatag din ng pagmumuni-muni ukol sa paksa ng pananangkapan sa kasaysayan bilang sandatang pulitikal, isang temang lantad na lantad rin sa AOT. Ang lahat ng ito ay isasagawa sa wikang Filipino, bilang pagtatangka na makapag-ambag sa pagpapasok ng anime/manga na Hapon at pilosopiyang Aleman/Austriano sa talastasang bayan.