Mehmet Alperen Saz

Bu makale, İbn Sînâ’nın temel kavramlar doktrini ile Alvin Plantinga’nın temel inanç teorisini Tanrı inancının rasyonel temellendirilmesi bağlamında karşılaştırmalı olarak ele almaktadır. Çalışmanın ilk bölümünde İbn Sînâ’nın bilgi tasnifi, evvelî kavramlar anlayışı ve zorunluluk–imkân analizi üzerinden Zorunlu Varlık’a (Vâcibu’l-Vücûd) burhânî bir tarzda ulaşma imkânı açıklanmaktadır. Buna göre Tanrı inancı, aklın zorunlu ilkelerine ve varlığın metafizik yapısına dayanan delilci bir epistemik güzergâhın sonucudur. İbn Sînâ’nın bu yaklaşımı, bilginin doğasına ilişkin kuşatıcı bir çerçeve sunmakta ve metafizik araştırmanın nihai gayesinin Tanrı’nın zorunlu varlık olarak bilinebilirliğini temellendirmek olduğunu göstermektedir. Bu bağlamda İbn Sînâ’nın doktrini, metafiziğin imkânını insan zihninin doğasında bulunan ilk kavramlarla (temel kavramlar) ilişkilendirerek delilci geleneğin en sistematik örneklerinden birini teşkil eder. Ayrıca onun düşüncesi hem İslam felsefesi geleneğinde hem de Orta Çağ Latin düşüncesinde bıraktığı etkiler bakımından, Tanrı’nın varlığına dair rasyonel temellendirmenin en belirgin modellerinden biri olarak değerlendirilebilir. İkinci bölümde Plantinga’nın klasik temelselciliği genişletilerek Tanrı inancını ‘dış dünya’ ve ‘diğer zihinler inancı’ gibi temel (basic) ve delilsiz kabul edilebilir bir inanç olarak konumlandıran yaklaşımı analiz edilmektedir. Plantinga, her ne kadar Tanrı’nın varlığı lehine birçok argüman kullansa da, temel inanç yaklaşımına cevaz veriyor olması açısından karşılaştırmaya değer bir pozisyona sahip gibi görünmektedir. Plantinga ilahi sezgi ve doğru işleyişe (proper function) dayalı meşruluk (warrant) anlayışı çerçevesinde, Tanrı inancının delilden ziyade, Tanrısal tasarım planına uygun işleyen bilişsel mekanizmalara bağlı olarak rasyonel olabileceğini savunmaktadır. Plantinga’nın bu yaklaşımı, modern epistemolojide delilciliğe yöneltilen eleştirilerle paralellik arz etmekte ve inancın rasyonelliğini bilişsel yetilerin güvenilirliğine bağlayarak epistemik meşruiyet tartışmasına alternatif bir perspektif sunmaktadır. Bu çerçevede Tanrı inancı, kişinin bilişsel donanımının doğru işlemesi durumunda herhangi bir çıkarımsal gerekçeye ihtiyaç duyulmaksızın rasyonel kabul edilebilmektedir. Ayrıca Plantinga’nın modeli, teizme yönelik çağdaş eleştiriler karşısında inancın savunulabilirliğini doğal bilişsel mekanizmalar üzerinden temellendirerek yeni bir açıklama imkânı ortaya koymaktadır. Karşılaştırma bölümünde İbn Sînâ’da metafiziksel apaçıklığa dayalı delilcilik ile Plantinga’da bilişsel tasarlanmışlığa dayalı temelselciliğin teizmi temellendirme imkânları ve riskleri tartışılmaktadır. Her iki düşünürün Tanrı inancının kaynağına ilişkin felsefi sezgileri, teizmin epistemik meşruiyeti konusunda iki farklı güzergâh ortaya koymaktadır. Bu çalışma, İbn Sînâ’nın delilden imana, Plantinga’nın ise imandan rasyonelliğe giden iki farklı epistemik güzergâh sunduğunu ileri sürerek din felsefesi yapmanın alternatif iki yoluna işaret etmektedir.

This article aims to identify the bundle theory and its influence on the philosophy of mind discussions. The theory was put forward by David Hume, one of the pioneer philosophers of the Enlightenment era, in the context of personal identity. Firstly, a general framework will be drawn about the problem of personal identity. Secondly, it will be explained how the problem is understood in Hume’s epistemology through concepts such as person, identity, self, selfhood. To see the philosophical effects caused by Hume's epistemology, discussions of the philosophy of mind will be exemplified in the existence and knowledge of self through the mindbody understandings of philosophers. Daniel Dennet, John Searle, David Chalmers, and Thomas Metzinger, who have theories about the relationship of self, consciousness, and matter, are the names to be considered under the title of philosophy of mind. Finally, Hume and his theories will be presented with several assessments of the philosophical problems caused by the positions of the aforementioned names on the issue of self. This article aims to reveal the similarities between Hume and philosophers of mind in terms of the existence and knowledge of the self. Except for the evaluation and conclusion section, this article aims to present preliminary work on these approaches.