Mohammad Ali Ashouri Kisomi

This paper investigates the ethical evaluation of artificial intelligence (AI) through the sociotechnical systems approach, with a particular emphasis on the insights of pragmatist philosophers. In recent years, the sociotechnical perspective has gained attention among AI ethics researchers. However, this approach has been interpreted and discussed in various ways, which can be broadly categorized into three main narratives. This paper introduces and critically examines all three, with a primary focus on the pragmatist narrative. Given the increasing relevance and relative novelty of this approach, a thorough evaluation is necessary to understand its potential and limitations. To this end, the study adopts an analytical-critical methodology to assess the framework and propose constructive solutions. Our analysis indicates that the pragmatist narrative of the sociotechnical systems approach emphasizes the real-world functioning of AI and its societal impacts. It seeks to identify the diverse social, technical, and institutional factors that contribute to ethical and societal outcomes. One of the central challenges of this approach lies in the inherent complexity of sociotechnical systems and the multitude of interacting elements they encompass. In response to this challenge, the paper draws on the work of pragmatist philosophers to propose interdisciplinary inquiry as an appropriate and effective method for studying sociotechnical systems. The findings suggest that, despite the complexity involved, this approach offers a viable path for comprehensively analyzing and ethically assessing AI technologies within their broader social contexts.

This paper examines the ethical agency of artificial general intelligence (AGI). In many studies, the ethical agency of AGI is divided into four categories: 1) Ethical-impact agents, 2) Implicit ethical agents, 3) Explicit ethical agents, and 4) Full ethical agents. This paper will deploy a critical-analytical method to examine the fourth category, namely full ethical agents in AGI. If AGI is possible, such intelligence would have many capabilities, and therefore, there would be many ethical concerns. This categorization of ethical agency has been repeatedly used by researchers, and there is a need for re-examination. The results of this study show that if AGI is possible, it should be placed in the category of a full ethical agent. However, such a full ethical agent has two characteristics: first, this agent can learn human ethical principles or infer other ethical principles from them; however, it should not be assumed that it considers human ethical principles to be its ethical principles; and second, this agent can form its own goals and ethical principles, and these principles may be different from or contrary to human ethical principles.

هدف از این پژوهش نقد به رویکردی است که راهکار برطرف شدن چالش‌هایِ اخلاقیِ هوشِ مصنوعیِ را محدود به طراحی و اصلاحات فنی می‌داند. برخی پژوهش‌گران چالش‌های اخلاقی در هوش مصنوعی را همگرا تلقی می‌کنند و معتقدند این چالش‌ها همانطور که با ظهور سیستم هوش مصنوعی پدید آمدند، با پیشرفت و اصلاحات فنی آن مرتفع خواهند شد. در مباحثِ اخلاقِ هوش مصنوعی، موضوعاتی همچون حفاظت از حریم خصوصی و شفافیت در بیشتر پژوهش‏ها مورد توجه قرار گرفته است. در پژوهش حاضر با استفاده از روشِ تحلیلی-انتقادی، همگرایی میان شفافیت و حریم خصوصی در سیستم‌های یادگیری ماشین بررسی شده و رویکردی که رفع چالش‌های اخلاقی را به طراحی هوش مصنوعی محدود می‌داند به نقد گذاشته شده است. نتایج این بررسی نشان می‏دهد که همگرایی میان چالش‌های اخلاقی هوش مصنوعی وجود ندارد. همچنین با مطرح کردن سه چالش کمی‏سازی، محدودیت‏های تکنیکی و مباحث فرااخلاقی به نقد رویکردهایی که تنها بر طراحی و اصلاحات فنی متکی هستند پرداخته شد. نتایج این بخش نشان می‌دهد که نمی‌توان تنها با تکیه بر طراحی، به چالش‌های اخلاقی در هوش مصنوعی پاسخ داد و نیاز به استفاده از سایر روش‌ها مانند قانون‌گذاری و یا پیشرفت در سایر علوم در کنار توجه به طراحی وجود دارد. This research aims to criticize the approach that considers the solution to the ethical challenges of artificial intelligence (AI) to be only in design and technical improvements. Some researchers consider the ethical challenges in AI to be convergent, which emerge with the advent of AI systems and are resolved with technical progress and improvements. In the discussions of the ethics of AI, issues such as privacy and transparency have been the focus of most studies. In the present research, using the analytical-critical method, the convergence between transparency and privacy in machine learning systems was investigated, and the approach that limits the resolution of ethical challenges to AI design was criticized. The research findings indicate that there is no convergence between the ethical challenges of AI. Additionally, by raising three challenges of quantification, technical limitations, and meta-ethical issues, the criticism of approaches that rely solely on design and technical improvements was addressed. The results also indicates that it is not possible to respond to the ethical challenges of AI only by relying on design, and there is a need to use other methods such as legislation or progress in other sciences in addition to attention to design.

هدف این پژوهش بررسی معرفت‌شناختی خروجی‏های هوش مصنوعی در برابر پرسش‏های علمی است. با توجه به اینکه در هوش مصنوعی، از اطلاعات و داده‏های متخصصان و دانشمندان برای یادگیری استفاده می‏شود؛ ممکن است این تصور پدید آید که می‏توان خروجی‏های به‌دست‌آمده در برابر پرسش‏های علمی را نوعی گواهی گروهی در نظر گرفت. این پژوهش با استفاده از روش تحلیلی-انتقادی دیدگاه‏های موجود را مورد ارزیابی قرار می‏دهد که در این راستا از رویکرد تجربه‏گراییِ انتقادیِ زمینه‏ایِ هلن لانجینو استفاده ‏شده است. نتایج پژوهش حاضر نشان می‏دهد رویکردهای سنتی و ابزاری امکان بررسی خروجی هوش مصنوعی تحت عنوان گواهی را ندارند. رویکرد شبه-گواهی بر معرفت‏شناسی اجتماعی جریان اصلی متکی است که بررسی‏ها نشان می‏دهد استدلال‏ها و انتقادات این رویکرد بر پایه شناخت روند تولید دانش علمی استوار نیست. دیگر نتایج پژوهش نشان می‏دهند که کماکان خروجی هوش مصنوعی در برابر پرسش‏های علمی را نمی‏توان گواهی گروهی متخصصان دانست و اصطلاح «باور مبتنی بر تکنولوژی» بهتر آن را تبیین می‏کند.

هدف از پژوهش حاضر، بررسی مسائل اخلاق هوش مصنوعی در حوزۀ هنر است. به‌این‌منظور، با تکیه بر فلسفه و اخلاق هوش مصنوعی، موضوعات اخلاقی که می‌تواند در حوزۀ هنر تأثیرگذار باشد، بررسی شده است. باتوجه‌به رشد و توسعۀ استفاده از هوش مصنوعی و ورود آن به حوزۀ هنر، نیاز است تا مباحث اخلاقی دقیق‌تر مورد توجه پژوهشگران هنر و فلسفه قرار گیرد. برای دست‌یابی به هدف پژوهش، با استفاده از روش تحلیلی‌ـ‌توصیفی، مفاهیمی همچون هوش مصنوعی، برخی تکنیک‌های آن و موضوعات اخلاقی هوش مصنوعی در هنر تبیین و بررسی شده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد موضوعات اخلاقی همچون حریم خصوصی و نظارت، دستکاری در رفتار، تاری و شفافیت، سوگیری در تصمیمات سیستم، و اتوماسیون و اشتغال حوزۀ هنر قابل‌بررسی است. این موضوعات اخلاقی، گاهی درتقابل و گاهی در ارتباط مستقیم و هم‌سو با یکدیگر قرار دارند. بررسی‌ها نشان می‌دهد پاسخ به پرسش‌های اخلاق هوش مصنوعی در حوزۀ هنر، نیازمند پاسخ به پرسش‌های اخلاقی به‌صورت عام در هوش مصنوعی است. The aim of this paper is to explore the ethical implications of artificial intelligence (AI) in the realm of art. Drawing on the philosophy and ethics of AI, this study examines the ethical challenges that may arise in the art domain. Given the increasing use and penetration of AI in the field of art, there is a need for more careful attention to the ethical dimensions of this phenomenon by scholars of art and philosophy. To achieve the objective of the paper, concepts such as AI, some of its techniques, and the ethical issues of AI in art are explained and analyzed using the analytical-descriptive method. The findings of the study reveal that ethical issues such as privacy and surveillance, manipulation of behavior, opacity and transparency, bias in decision systems, and automation and employment can be investigated in the field of art. These ethical issues are sometimes in conflict and sometimes in direct relation with each other. This study suggests that addressing the ethical questions of AI in the field of art requires addressing the ethical questions of AI in general.

تفکر درباره معاد و جایگاه آن در مرگ انسان، پیشینۀ طولانی در میان بحث‌های فلاسفه، الهی‌دانان و متکلمان دارد. در بسیاری از پژوهش‌ها، اثراتی که او از ارسطو و ابن سینا پذیرفته است؛ بسیار مورد توجه قرار می‌گیرد. اما این تأثیرپذیری با تغییرات بسیاری همراه بوده، و اندیشه‌های او از دیدگاه مشایی و سینوی فراتر رفته است. در این مقاله، با استفاده از روش تحلیلی – توصیفی، جایگاه معاد در معنی مرگ از دیدگاه توماس آکویناس را مورد بررسی قرار می‌دهیم. نمی‌توان معنی مرگ را در اندیشه‌های توماس آکویناس بدون توجه به جایگاه معاد در آن به درستی تبیین کرد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد توماس آکویناس به معاد جسمانی و روحانی معتقد است. در نظر او نفس، جوهری غیرمادی دارد و با بدن از میان نمی‌رود. همچنین با اهمیت بدن در حقیقت انسان، به ضرورت معاد جسمانی معتقد است، اما نه همان جسمی که در زمان مرگ داشته است. انسان تنها با مرگ می‌تواند به شناخت مستقیم و بی‌واسطه از خدا برسد. اما این شناخت و رسیدن به خدا برای تمامی انسان‌ها وجود ندارد، بلکه به اعمال انسان در زندگی این جهان و فیض الهی وابسته است. اعمال خیر و اخلاقی انسان در نظر او می‌تواند به سعادت منجر شود. این سعادت به تحصیل در نمی‌آید مگر با رویت ذات الهی در جهان آخرت. اما این مرگ بدون مفهوم معاد نمی‌تواند به سعادت انسان منجر شود. چرا که در معاد است که می‌توان به رویت خدا، که هدف غایی از آفرینش انسان است رسید.

اخلاق از دیرباز یکی از دغدغه‏های اصلی بشر بوده است. در پژوهش حاضر اخلاق از منظر علامه طباطبائی و توماس آکویناس بررسی شده است. با بررسی تطبیقی آراء علامه طباطبائی و توماس آکویناس شاهد مشابهت‌ها و مفارقت‌های بسیاری خواهیم بود. آکویناس از الهیات و رویکرد عقلی بهره می‌برد. علامه اخلاق را از جنس حکمت عملی می‌داند. ایشان در قالب پنج صورت به بررسی اخلاق پرداخته و تبیین می‌کند: اخلاق فضیلت‌گرایانه (مختص انسان و موجودات صاحب نفس)، اخلاق پیامدگرایانه (قراردادی)، اخلاق وظیفه‌گرایانه، اخلاق دینی (ادیان گذشته) و اخلاق قرآنی (هدف از این اخلاق نه رسیدن به سعادت و خوشبختی اخروی بلکه ذات الهی است). در رویکرد آکویناس اخلاق شرط لازم رسیدن به بالاترین درجه سعادت (مشاهده رودررو ذات الهی) می‌داند و شرط کافی آن فیض الهی و در جهان آخرت قابل دسترسی است. اخلاقی قرآنی علامه طباطبائی، نزدیکی‌ها و تفاوت‌هایی با مشاهده رودررو ذات الهی از منظر توماس آکویناس دارد.

با شیوع ویروس کرونا، جهان شاهد اتفاقات جدیدی شد که تاکنون مشابه آن را ندیده بود. آثار پاندمی کرونا بی‌شک تا سال‌ها با بشر باقی خواهد ماند. رسانه‌های اجتماعی در جریان این همه‌گیری به‌شدت مورد استقبال کاربران قرار گرفتند. این توجه تنها از سوی افراد نبود و دولت‌ها و سازمان‌های مختلف هم توجه ویژه‌ای به این رسانه‌ها داشتند. این افزایش اهمیت رسانه‌ها، لزوم بررسی نقش رسانه‌های اجتماعی در جریان همه‌گیری را بسیار پراهمیت می‌کند. در نقد و بررسی تأثیرات رسانه‌، تکنوپولی از کلان‌ترین نظریات موجود است. این نظریه، کنترل فرهنگ و تفکر توسط تکنولوژی جهان امروز را پیش‌بینی می‌کند و ابزار مناسب برای بررسی نقش رسانه‌ها را در اختیار ما می‌گذارد. در این مقاله، کوشیده‌ایم تا با استفاده از روش تحلیلی-انتقادی و استفاده از نظریة تکنوپولی نقش رسانه‌های اجتماعی را در دوران پاندمی کرونا مورد نقد و بررسی قرار دهیم. در ابتدا، نظریۀ تکنوپولی تبیین شده، سپس نقش و تأثیرات رسانه‌های ‌اجتماعی در دوران پاندمی کرونا با استفاده از این نظریه مورد نقد و بررسی قرار می‌گیرد. یافته‌های پژوهش، حاکی از آن است که نیل پستمن در نظریۀ تکنوپولی بسیاری از آثار منفی رسانه‌ها که اکنون با آن رو‌به‌رو هستیم را پیش‌بینی کرده بود و می‌توانیم این آثار را با توجه به‌نقد پستمن کاهش دهیم؛ همان‌طورکه پستمن احتمال می‌داد، امکان داد و ستد با تکنولوژی و رسانه وجود دارد. در موارد گوناگون، بشر موفق شده است تا تکنولوژی را به‌خدمت درآورد و از آن در جهت کمک برای رفع مشکلات پاندمی کرونا استفاده کند.

کرنل وست پیامبران را دارای دو خصوصیت عشق و شجاعت در برابر شیطان زمان خود می‌داند و با نام‌گذاری رویکرد خود تحت عنوان پراگماتیسم پیامبرانه، قصد دارد همین‌ خصوصیات را پرورش دهد. او برای رسیدن به پراگماتیسم پیامبرانه، از سنت پراگماتیسم، مارکسیسم، فلسفه سیاه‌پوستان آمریکا و الهیات رهایی‌بخش مسیحی استفاده می‌کند. در مقاله حاضر با استفاده از روش تحلیلی-انتقادی به بررسی جایگاه الهیات رهایی‌بخش مسیحی در پراگماتیسم پیامبرانه وست می‌پردازیم. با توجه به اینکه بیشتر پژوهش‌های صورت گرفته درباره پراگماتیسم پیامبرانه یا این رویکرد را به صورت کلی مورد بررسی قرار می‌دهند و یا به بررسی نتایج سنت‌های دینی در آن توجه دارند، ارزیابی جایگاه الهیات رهایی‌بخش مسیحی در آن مورد غفلت قرار گرفته است. نتایج پژوهش حاضر نشان می‌دهد که عدالت اجتماعی منتج از الهیات رهایی‌بخش مسیحی در برابر اعمال قدرت قرار می‌گیرد و ضرورت وجود پراگماتیسم پیامبرانه را به وجود می‌آورد. اگرچه الهیات رهایی‌بخش تنها منبع وست برای استفاده در پراگماتیسم پیامبرانه نیست، اما بنیانی است که بدون آن این رویکرد امکان ظهور به دست نمی‌آورد.

در پراگماتیسم پیامبرانۀ کرنل وست، اخلاق و سیاست در هنر پیوندی عمیق دارند. او فیلسوفی است که بررسی و مبارزه با نژادپرستی در مرکز تفکراتش قرار دارد. در رویکرد وست اخلاق تبدیل پایۀ زیبایی‌شناسی و سیاست می‌شود. او تصویری از زندگی اخلاقی ارائه می‌دهد که در آن بر منحصربه‌فرد بودن ویژگی‌های انسان‌ها تأکید می‌شود. هدف او از پراگماتیسم پیامبرانه، ارائۀ پاسخ به مشکلات کوتاه‌مدت و تفسیرهای مداوم فرهنگی در دوران تاریخی مشخص است. وست نهیلیسم را شرّ و در تضاد با دموکراسی می‌داند. از نظر او بدون هنر نمی‌توان شرایط سخت مبارزه با نهیلیسم را تاب‌ آورد. او معتقد است هنر با اصالت – هنر با دغدغۀ مشترک با ستمدیدگان و رنگین‌پوستان– دارای خاصیت ضد نهیلیستی است؛ که در عالی‌ترین سطح می‌توان آن را در هنر سیاه‌پوستان آمریکایی مشاهده کرد. در این مقاله با استفاده از روش تحلیلی-انتقادی، پس از بررسی و تبیین نظریات وست، رابطۀ سیاست و اخلاق در هنر از نگاه وست مورد بررسی و نقد قرار می‌گیرد.

حباب معرفتی و اتاق بازتاب دو پدیده دوران پسا-حقیقت هستند که در آن‌ها دانش علمی انکار می‌شود. تای نوین معتقد است این پدیده‌ها دانش علمی را با طرد و بی‌اعتمادی به آن انکار می‌کنند. هدف از پژوهش حاضر این است که راه‌کاری برای تمیز میان دانش علمی و دانش درون این جوامع به دست آورده تا امکان خروج از آن‌ها میسر شود. به این منظور، با استفاده از روش تحلیلی-توصیفی ابتدا به تبیین این دو پدیده و بررسی راه‌کار ارائه‌شده برای خروج از آن‌ها پرداخته و ایرادات این راه‌کارها را نمایان می‌سازیم. سپس نظریه نظام‌مندی دانش علمی هوینینگن-هون معرفی خواهد شد که بر اساس آن یک در موضوع مشترک، دانش علمی در ابعاد توصیف، توضیح، پیش‌بینی، دفاع از ادعاهای دانش، گفتمان انتقادی، پیوند معرفتی، ایده‌آل کامل بودن، تولید دانش و بازنمایی دانش، نظام‌مندتر از دانش روزمره است. مطابق این نظریه، نظام‌مندی به این معنا است که دانش علمی تصادفی، دلخواهانه، بدون برنامه، بدون نظم و ترتیب نبوده و روشمند (متدولوژیک) است. در بخش پایانی به بحث و بررسی استفاده از نظریه نظام‌مندی در پدیده‌های ذکرشده می‌پردازیم. نتایج پژوهش حاضر نشان می‌دهد نظریه نظام‌مندی بدون آن‌که به دام ایرادات راه‌کار نوین بیافتد، قادر است به عامل معرفتی کمک کند میان دانش علمی و دانش روزمره تمیز داده و امکان خروج از آن‌ها را پدید می‌آورد.

در نگاه نخست به نظر می‌رسد می‌توان شباهت‌هایی بین جهان‌های ممکن مورد نظر لوئیس و نظریۀ جهان‌های موازی فیزیک یافت. هر دو این نظریات به امکان وجود جهان‌هایی بیش از جهانی که در آن زندگی می‌کنیم، اشاره دارند. پس از رسالۀ اورت، توجه فیزیک‌دانان به چندجهانی و جهان‌های موازی جلب شد. اکنون جهان‌های موازی یکی از نظریه‌های مورد توجه دانشمندان و پژوهشگران حوزۀ فیزیک است. دیوید لوئیس با تکیه بر فیزیکالیسم و رئالیسم موجهاتی از جمله طرفداران نظریۀ جهان‌های ممکن است. در این مقاله کوشیده‌ایم با استفاده از روش تحلیلی-توصیفی ابتدا مبانی دو نظریه را تبیین کرده و سپس نظریۀ لوئیس را در مورد جهان‌های ممکن با توجه به نظریۀ جهان‌های موازی مورد بررسی قرار دهیم. هر دو نظریه وجود جهان‌های دیگر را ممکن می‌دانند. نظریه لوئیس شش ویژگی اصلی دارد: ۱- وجود و واقعیت جهان‌های ممکن، ۲- عدم وجود رابطه علی میان‌ جهان‌های ممکن، ۳- شباهت جهان‌های ممکن با جهان ما و تفاوت در محتوای جهان‌ها، ۴- عدم امکان تقلیل جهان‌های ممکن، ۵- نمایه‌ای بودن واقعیت و ۶- اتحاد مکان- زمان اجزای هر جهان و مجزا بودن روابط زمان-مکان جهان‌ها. نتایج پژوهش نشان می‌دهد در صورتی که جهان‌های موازی، زمانی به عنوان یک حقیقت علمی مورد تأیید قرار بگیرند، آنگاه ممکن است ویژگی‌های دوم، سوم و ششم نظریۀ لوئیس با واقعیت فیزیکی در تضاد قرار بگیرند. در صورت وجود تضاد -به جهت بنیادی بودن این ویژگی‌ها- نظریۀ جهان‌های ممکن لوئیس دچار تزلزل فراوان خواهد شد.