Piotr Domeracki

W artykule poddaję krytycznej rewizji teorię dzieła sztuki literackiej Romana Ingardena. Wyszczególnia on w niej trzy zasadnicze postawy w poznaniu dzieła literackiego: badawczą, praktyczną codziennego życia oraz kontemplacyjno-estetyczną. Stanowisko, zajmowane w tej kwestii przez Ingardena, wydaje mi się niekompletne. Porównując je z podejściem reprezentowanym przez Tadeusza Czeżowskiego w sprawie postaw, jakie zajmuje podmiot poznający wobec świata, w tym wobec ludzkich wytworów, takich jak dzieła literackie, dostrzegam istotną różnicę. Czeżowski bowiem, obok postawy poznawczej i estetycznej, wyłączając praktyczno-życiową, bierze pod uwagę również postawę wartościującą, wyrabiającą poczucie moralne. Sięgając do reprezentatywnych dla poruszanego problemu prac Ingardena oraz odnosząc się do miarodajnej dla badanej kwestii literatury sekundarnej, stwierdzam we wniosku, że Ingarden zdaje się poprzestawać w swojej teorii na logicznej i estetycznej warstwie dzieła literackiego, gubiąc z pola widzenia warstwę etyczną.

In this paper I address the problem of the pejorativisation of solitude in philosophical discourse. By the pejorativisation of solitude I mean giving it a negative meaning. I show that the tendency to the pejorativisation of solitude in philosophy was initiated by Aristotle. He saw solitude as contrary to human nature. This nature is supposed to determine people to form organised communities with others. Only through them the individual is able to survive and thrive. In solitude, one quickly learns how inautarkic is and suffers because of it. Thomas Hobbes was one of the first philosophers to challenge Aristotle’s approach. He argued that man strives for community with others not as a result of a supposedly social nature, but because as a child one is dependent and helpless, and as an adult one expects benefits or honours from others. My thesis is that the pejorativisation of solitude is responsible for its negative stereotyping, the formation of prejudices against it and the learned helplessness syndrome, which makes us vulnerable to solitude.

[…] redaktorom udała się rzecz dość rzadka w tego typu publikacjach, mianowicie stworzyli imponujących rozmiarów księgę pamiątkową, która jednak, poza walorami okolicznościowymi, charakteryzuje się wysokim poziomem naukowym i zawiera sporo oryginalnych, wartościowych treści, z konieczności prezentowanych w krótkich formach, co jednak nie obniża ich rangi teoretycznej. Ponadto […] udało się w tej publikacji zgromadzić bardzo liczne, a jednocześnie reprezentatywne grono najwybitniejszych polskich filozofów, którzy ofiarowali profesorowi Tyburskiemu swoje cenne teksty, co czyni tę książkę tym bardziej wartościową i spowoduje, jak można przypuszczać, że jeszcze po wielu latach będzie się do niej sięgało jako o źródła oryginalnych i bardzo ciekawych przemyśleń. Prof. dr hab. Jarosław Rolewski.

Rozprawa Doktora Piotra Domerackiego zatytułowana Horyzonty i perspektywy monoseologii. Filozoficzne studium samotności stanowi ciekawą i oryginalną propozycję intelektualną. Jako oczywiste plusy przedstawionego opracowania wskazać należy oryginalność tematyki, rozległość studiów oraz dojrzały charakter refleksji autora. Samotność stanowi temat ciągle aktualny i powracający, a jednocześnie zaskakujący złożonością i wielowymiarowością. Jest to przy tym temat, który prowokuje do pytań o naszą własną tożsamość, stanowi punkt wyjścia dla autoanalizy i pytania o relacje z innymi. Odpowiedzi na pytanie o mechanizm rozprzęgania się tych więzi i konsekwencje tych procesów dla człowieka ukazują paradoksy i sprzeczności myślenia o tym zagadnieniu. […] W przedstawionym opracowaniu dr Piotr Domeracki podejmuje ogromny wysiłek przedstawienia całej tej złożoności i wewnętrznych napięć organizujących badania i refleksję nad samotnością. Realizując podjęte zadanie, Autor odnosi wiele sukcesów. Z recenzji wydawniczej dr hab. Heleny Ciążeli, prof. APS, Warszawa Wszelki system wiedzy o samotności, jeśli aspiruje do zupełności oraz jeśli ma być wiarygodny, miarodajny i funkcjonalny, powinien być komplementarny, to znaczy powinien umiejętnie łączyć minimalistyczną oraz maksymalistyczną (w sensie Walzerowskim) perspektywę oglądu i deskrypcji. Zasadniczą trudnością w precyzyjnym i kompleksowym opisie samotności jest jej wysoce ograniczona komunikowalność na poziomie doznaniowości. Samotność jest bowiem niezwykle oporna wobec możliwości empatycznego jej współprzeżywania. Z tego powodu jawi się ona jako agregat takich negatywnie percypowanych własności i określeń, jak monadyczność, solipsystyczność, apatyczność, autystyczność czy outsiderstwo. Zasadniczym celem niniejszej monografii – oprócz intencji wyłożenia i popularyzacji standardów wiedzy monoseologicznej – jest dążenie do przedstawienia jak najszerszego spektrum problemowego oraz siatki pojęciowej filozofii samotności.

Antihumanistic eco-anthropology. The case of John Nicholas Gray This article presents an outline of John Nicholas Gray’s position on the humanistic paradigm in the philosophical anthropology and ethics taken from a radically environmental perspective. It is rather hard to say that he proposes any systematized, comprehensive, coherent, and conclusive eco-philosophical theory for two reasons: firstly, his thoughts look like they were intentionally or accidentally chaotic, expressed sharply and resolutely, at times even openly provocative, far from philosophical refinement, flair, and seriousness. Secondly, his concept resembles a personal manifesto and is kept in a journalistic style. Regardless of that, I try to reconstruct, systematize, and present Gray’s view on environmental protection, human nature, the subjectivity of humans, the moral status of animals in comparison to humans, the most probable future of humankind and our planet, the issue of the validity of ethical discourse and moral practices arising from it, and finally a mistrust towards the moral progress of humanity. The central point of my essay around which the whole critical reconstruction is organized is Gray’s concept of “straw” subject. It is defined by Gray, referring to ancient Chinese ceremony, as an equivalent of the actual state of human subjectivity that, according to the English philosopher, in reality, there is no difference between people and other animals. Consequently, Gray concludes that we are the same animals as others and, what directly results from it, that human morality is nothing more than a useful fiction, while ethics can be compared only to the ordinary bourgeois novel and hence treated as “an art of hypocrisy.” Gray recommends as the only acceptable form of ethics an animal virtue (because there is nothing similar to any human virtue). This approach consists of the following principal assumptions, main aspects, provided solutions, and suggested directions of constantly practice-oriented thinking: radical anti-metaphysicism, anti-anthropocetrism, anti-humanism, naturalism, atheism, counter-progressivism, anti-scientism, biocentrism (gaism), animalism, and finally environmentalism. Gray’s anti-humanistic eco-anthropology leads us in the end to a sombre, pessimistic vision of the post-humankind that a highly probable destiny is mass destruction if human beings do not come to their senses in time becoming the straw subjects.

Elzenberg’s philosophy is usually defined as perfectionism, culturalism, pessimism, conservatism, or asceticism. Despite the accuracy and validity of the above mentioned terms it seems, however, that none of them fully encompass the characteristics of the view, tending rather to focus on its given profile. One term that, in my opinion, can be regarded as a suitable candidate for the role is “aristocratism of the spirit”, which embraces perfectionism, culturalism and asceticism as well as pessimism, conservatism and outsiderism. In debating on the elzenbergian variety of this idea I would like to put forward his relation to, or entanglement with the tendency to think in the categories of the aristocratism of the spirit, that has been present since the dawn of philosophy. I use the tentative term “entanglement” here, as Elzenberg in his writings never declared, either openly or indirectly, any adherence to a movement, including the movement of the aristocratism of the spirit. My ascribing Elzenberg to this movement is a convention of interpretation, imposed upon his philosophy for heuristic reasons.

W artykule podejmuję problem operacjonalizacji pojęcia alienacji na gruncie ekofilozofii. Próbuję pokazać, że jest to jedno z kluczowych pojęć ekofilozoficznych. Rezerwuję dla niego określenie „alienacja ekologiczna”. Moją ambicją jest reartykulacja pojęcia alienacji w kontekście fundamentalnego dla filozofii ekologicznej problemu relacji natura – człowiek – kultura. Dokonuję tego w kilku krokach. Najpierw poszukuję źródłowego znaczenia pojęcia alienacji. W tym celu przedstawiam krótki rys etymologiczno-historyczny. W dalszej kolejności podaję przykłady najsławniejszych filozoficznych teorii alienacji. W następnym kroku czynię to samo w odniesieniu do filozofii ekologicznej. Cała procedura służy ostatecznie ujednoznaczniającej precyzacji pojęcia alienacji ekologicznej.