Krzysztof Trzcinski

Many societies are strongly divided, especially in ethnic, religious, racial, and ideological terms. Such divisions are usually related to the existence of divergent interests that may lead to serious conflicts between groups and/or between them and state authorities. In order to limit them, participation in decision-making processes by members of different groups is needed. However, it is extremely difficult to establish and maintain effective power-sharing arrangements. This book examines the cases of Indonesia, Nigeria, Kenya, and Burundi, where hybrid models of power-sharing have emerged, combining specific elements of consociational and centripetal types. It also explains the specificity, life cycle, and performance of different hybrid systems. In 2000, Donald L. Horowitz and Philippe Van Parijs began the discussion on the possibility of merging consociational and centripetal settlements within the same political system. The monograph, a quarter of a century later, demonstrates real-world examples of such hybridity. “It is clearly a formidable work of scholarship, incisive and comprehensive.” - Donald L. Horowitz, “A persuasive thesis backed up by a wealth of careful case studies.” - Philippe Van Parijs

Contemporary power-sharing theory is characterized by an impasse between consociationalism and centripetalism. This article proposes the concept of hybrid power-sharing (HPS) as a possible solution. HPS political systems not only combine institutional features from the different power-sharing models but HPS’s “own” institutions may also be shaped. The article conceptualizes such hybrid institutions within HPS, demonstrates empirical examples and proves how specific centripetal and consociational components meet in each of them. The article’s main purpose is to present the new, deepened HPS conceptual assumptions defined and systematized based on the cases of Nigeria, Indonesia, Kenya, and Burundi.

The paper deals with the role of religious parties in the Indonesian political system. It demonstrates the importance of Islamic parties and explains the declining significance of Christian parties in the last dozen or so years. In the conditions of deep religiosity in Indonesian society, religious parties are understood as political parties that meet the following criteria: 1) are created by and for the followers of Islam or Christianity, respectively, 2) serve to pursue their interests (specifically the interests articulated by the political and religious elites of religious communities) and 3) build their programs based on the principles and values of faith, and also promote and protect them.

Demokratyzacja, rozumiana jako proces zmierzający do przekształcenia rządów autorytarnych w ustrój demokratyczny, przebiega od początku lat 90. XX wieku w państwach Afryki Subsaharyjskiej w sposób niezwykle skomplikowany, a niekiedy wręcz dramatyczny. Źródła problemów procesu demokratyzacji w Afryce Subsaharyjskiej mogą przynajmniej po części leżeć w niewłaściwej organizacji politycznej wieloetnicznych społeczeństw państw afrykańskich. Organizacja ta zwykle nie zapewnia reprezentantom części grup etnicznych udziału w podejmowaniu decyzji politycznych, zwłaszcza na szczeblu władzy centralnej, i w konsekwencji często nie daje tym grupom możliwości obrony swoich interesów. Wielu współczesnych afrykańskich myślicieli politycznych uważa, że podziały etniczne istniejące w państwach Afryki powinny znaleźć swoje odzwierciedlenie w konstrukcji ich systemów politycznych, co z kolei mogłoby usprawnić proces implementacji demokracji. Ważnych, ogólnych wskazówek przydatnych dla projektowania modeli demokracji odpowiednich dla państw afrykańskich można szukać w rozwiązaniach istniejących w wieloetnicznych Indiach, choć, co warto podkreślić, ani indyjska myśl polityczna ani indyjskie rozwiązania ustrojowe nie wydają się stanowić inspiracji dla współczesnych intelektualistów afrykańskich. Edukacyjny dla państw Afryki Subsaharyjskiej walor kazusu indyjskiego systemu politycznego sugerują jednak rozważania wybitnego politologa Arenda Lijpharta na temat elementów współrządzenia (power-sharing) w systemie politycznym niepodległych Indii.

This paper identifies and synthetically demonstrates the most important steps and changes in the evolution of the idea and institution of citizenship in Europe over more than two thousand years. Citizenship is one of the essential categories defining human status. From a historical perspective, the idea of citizenship in Europe is in a state of constant evolution. Therefore, the essence of the institution of citizenship and its acquisition criteria are continually being transformed. Today’s comprehension of citizenship is different from understanding citizenship in Europe in earlier epochs of history. In some of them, the concept of citizenship existed only in the realm of ideas. In others, the idea materialised, and membership in the state (or city) and civic rights and obligations found a formal, legal expression. The formation of the idea and institution of citizenship is a long and multi-phase process. Published in "Studia Europejskie – Studies in European Affairs", Vol. 25, 1/2021, pp. 7-31.

Artykuł, choć traktuje głównie o statusie jednostki w realiach i myśli politycznej monarchii absolutnej doby Bodinusa i Pufendorfa, odnosi się – toutes proportions gardées – do następującej kwestii: Czy członków państw niedemokratycznych, pozbawionych pełni praw i wolności politycznych, można określać mianem obywateli? Krzysztof Trzciński, Odwrócenie perspektywy: poddany jako obywatel w monarchii absolutnej, czyli o wieloznaczności pojęć lub ich różnym rozumieniu, „Przegląd Politologiczny” 3/2004, s. 93-106.

Poprzez wieki ewolucji idei i instytucji obywatelstwa w Europie, płeć (obok wolności osobistej, wieku, pochodzenia, miejsca urodzenia, domicylu czy majętności ) należała do głównych kryteriów posiadania pełnoprawnego statusu obywatelskiego w państwie. Obywatelstwo aż do XX wieku miało charakter patriarchalny, jednak jego współczesna definicja implikuje równouprawnienie obu płci. Egalitaryzacja dostępu do pełnego obywatelstwa w nowożytnej Europie następowała wieloetapowo. Proces ten wiązał się ze zmianami mentalności społecznej i stopniowym znoszeniem prawnego upośledzenia kobiet w różnych dziedzinach życia.

In this study, the idea of the local African community as a social structure ensuring the security of its members is presented. An understanding of the concept of security is first briefly discussed, followed by the meaning of the concept of the local African community. The chapter also makes an a priori distinction between what one can call “moderate” and “radical” types of communal life and two case studies exemplifying them are presented. The chapter aims to analyze the trade off, in terms of provision of security, including economic security, by local communities, for the shaping of a democratic political culture in Sub-Saharan Africa. Most importantly, however, this chapter also highlights the rationality that underpins the seemingly low-quality democratic political activities of members of local African communities.

Centripetalism is often perceived as a type of a political system for a multi-segmental, especially multi-ethnic, country in order to create among the members of the political elite of moderate, accomodative, and integrative political behavior cross-cutting segmental divisions which, reaching beyond group interests, depoliticize the segmental separateness and, in this manner, reduce their significance. One of the central institutions of centripetalism is decentralization leading to a division of large segments into smaller parts that inhabit different, ideally multi-segmental regions, thus inclining regional political elites of different segments to collaborate. Although both Nigeria and Indonesia have similar centripetal territorial structures, only Nigeria is a federation. This paper focuses on Nigerian centripetal federalism and its link to the so-called federal character principle that is mostly consociational in substance. Krzysztof Trzcinski, Centripetal Federalism, in: 50 Shades of Federalism, ed. by Soeren Keil & Paul Anderson, Canterbury: Canterbury Christ Church University & Montréal: CRÉQC, 2020.

Wywodzący się z Ghany, a tworzący w Stanach Zjednoczonych Kwasi Wiredu należy do grona najwybitniejszych współczesnych filozofów afrykańskich. W swych rozprawach politycznych obnaża wady demokracji liberalnej i postuluje, by demokracja w Afryce była budowana w oparciu o rodzime tradycje polityczne, które mają, w jego opinii, charakter demokratyczny. Wiredu negatywnie ocenia kondycję współczesnych demokracji liberalnych przede wszystkim z powodu charakteryzującej je dalece antagonistycznej praktyki uprawiania polityki, która kontrastuje z typową dla niektórych społeczeństw afrykańskich tradycją koncyliacyjną. Ghański filozof optuje za wykorzystaniem w polityce afrykańskiej idei deliberacji (palaweru) oraz konsensualnego osiągania decyzji politycznych i proponuje zastąpienie partii politycznych działającymi na innych zasadach stowarzyszeniami politycznymi (political associations) oraz tworzenie rządu bez udziału partii politycznych. Proponowana przezeń koncepcja państwa pozapartyjnego (nonparty) jest atrakcyjna intelektualnie, ale rodzi liczne znaki zapytania.

W artykule tym przedstawiam i krytycznie analizuję główne wątki rozważań nigeryjskiego filozofa Ifeanyiego A. Menkitiego o przyszłości afrykańskiego państwa. Menkiti jest w pełni świadomy historycznej, etnicznej i terytorialnej specyfiki typowego pokolonialnego państwa w Afryce. Powstało ono w XX w. jako organizm charakteryzujący się bardzo głębokimi podziałami etnokulturowymi. Przebieg jego granic został jeszcze w czasach kolonialnych arbitralnie ustanowiony przez Europejczyków. W konsekwencji ich decyzji większość afrykańskich granic dzieli dziś członków wielu ludów na nominalnych obywateli różnych państw. Z drugiej strony, w granicach jednego państwa mieszkają ludy o odmiennym pochodzeniu i kulturze. Jak to ujmuje Menkiti, w następstwie działań Europejczyków Afryka jest dziś zatem narzuconym z zewnątrz zbiorem bytów prawnych. Afrykańscy przywódcy oficjalnie uznają granice państwowe w Afryce za nienaruszalne. Tym niemniej Afryka pokolonialna była, jest i zapewne będzie w przyszłości targana konfliktami o rozmaitej proweniencji, w tym granicznymi i separatystycznymi, w których kwestia wieloetniczności będzie odgrywać istotną rolę. O ile wieloetniczność sama w sobie nie jest przyczyną powstawania afrykańskich konfliktów, może stanowić dla nich podłoże, zwłaszcza gdy jest wykorzystywana przez ich głównych aktorów dla osiągnięcia określonych celów. Zdaniem Menkitiego, dalsze istnienie w Afryce granic o kolonialnym pochodzeniu jest kwestią wtórną. Filozof zdaje się bowiem postrzegać przyszłość wspólnej, pomyślnej koegzystencji różnych ludów w ramach afrykańskiego państwa przede wszystkim z perspektywy zaistnienia w nim sprawiedliwości. Odnosząc się do relacji między sprawiedliwością a dalszym trwaniem afrykańskiego państwa w kolonialnych granicach, Menkiti zauważa, że „choć może w końcu zaistnieć potrzeba nowego wytyczenia granic, nie musimy tego czynić natychmiast. Sprawiedliwość społeczna jest nadal silnym, cichym partnerem w zachowaniu granic państwowych. Jeśli państwo afrykańskie zdobywa szacunek swoich obywateli przez osiągnięcie sprawiedliwości w domenie publicznej, wówczas może nie być istotne, czy Afryka pozostanie taką, jaką jest ze swoimi obecnymi granicami czy też zostanie na powrót dopasowana do [jakichś] swoich wcześniejszych rozwiązań. Ważne jest, aby obywatele czuli się bezpieczni i aby wiedzieli, że ich życiowe szanse nie są rozwiewane przez to właśnie państwo, które ma ich wspierać”.

W artykule tym przedstawiam koncepcję rozwoju autorstwa wybitnego nigeryjskiego myśliciela i demokraty Claude’a Akego. Ake zaproponował abstrakcyjny paradygmat rozwoju społeczeństw afrykańskich w warunkach demokracji. Paradygmat ten opiera się na rolnej strategii rozwoju, zgodnie z którą powinien być on uzyskiwany małymi krokami i pierwotnie generowany na wsi. Ake zdefiniował rozwój jako proces, „poprzez który ludzie kształtują i zmieniają siebie oraz swoją sytuację życiową, by osiągać wyższe poziomy cywilizacyjne, zgodnie z własnymi wyborami i wartościami”. Zdaniem nigeryjskiego myśliciela, rozwój jako proces zbiorowy powinien być wytwarzany przez tych, którzy mają go doświadczać. Ake krytykował dominujący, jego zdaniem, zachodni paradygmat rozwoju Afryki, zgodnie z którym rozwój może zostać narzucony Afrykanom z zewnątrz, a demokratyczna władza wcale nie musi stanowić warunku sine qua non rozwoju. W opinii Akego, zachodnie próby zintensyfikowania rozwoju w Afryce, które cechował brak zrozumienia dla afrykańskich uwarunkowań kulturowych, w tym sposobów myślenia i życia Afrykanów, skończyły się porażką. Koncepcja Akego, choć ciekawa i poparta ważnymi argumentami oraz przykładami, nie jest wolna od uogólnień i sprzeczności. Co więcej, jak się wydaje, nigeryjski myśliciel zaprezentował model rozwoju bliski autarkii i wyzuty z realiów współczesnej ekonomii. W konsekwencji krytycznie oceniam część opinii Akego i ukazuję podstawowe, moim zdaniem, ich mankamenty.

Beniński filozof Paulin J. Hountondji jest autorem teorii systemu, która aspiruje do przynajmniej częściowego wytłumaczenia przyczyn złej kondycji afrykańskich społeczeństw i państw. Afrykański społeczno-polityczny stan rzeczy charakteryzuje, zdaniem Hountondjiego, przede wszystkim wadliwa organizacja struktur instytucjonalnych państw oraz codziennego życia Afrykanów. Hountondji krytykuje liczne wady afrykańskiej rzeczywistości - w tym inercję instytucji, działania pełne absurdów, marnowanie czasu, energii i zdrowia - i zarazem poszukuje ich ukrytych, „systemowych” podstaw. W rozumieniu Hountondjiego, system to zbiór wzajemnie ze sobą powiązanych elementów organizacji afrykańskich społeczeństw. Istniejący system jest kontrproduktywny dla rozwoju. Myśl Hountondjiego wydaje się być adresowana przede wszystkim do samych Afrykanów, których filozof zapewne chciałby zachęcić do przemyśleń nad tym, dlaczego nie dążą oni wystarczająco skutecznie do zmiany rzeczywistości, w której żyją. Hountondji dostrzega u Afrykanów brak „woli racjonalnej organizacji, woli wykorzystania niewielu dostępnych zasobów w najlepszy możliwy sposób i dla największego możliwego zadowolenia każdego”. Zarazem wskazuje podstawowe i niezbędne, w jego opinii, działania, które mogą prowadzić do zmiany systemu, który kreuje i utrwala afrykański stan rzeczy.

Na długo przed rewolucją francuską oraz jej pierworodną Deklaracją Praw Człowieka i Obywatela w europejskiej myśli politycznej członek państwa przedzierzgnięty został z poddanego w obywatela. Ta fundamentalna zmiana w definiowaniu stanowiska jednostki w państwie korespondowała z humanistycznym postrzeganiem rozumu ludzkiego nie tylko jako instrumentu poznawania świata, ale też narzędzia głębokiej refleksji i krytycznej oceny mechanizmów światem rządzących. Siła rozumu kojarzona była przez oświeceniowych filozofów z porządkiem naturalnym, który jawił się przeciwwagą dla społecznych i politycznych realiów absolutnego władztwa monarszego. W XVIII w. we francuskiej i niemieckiej filozofii państwa nastąpił istotny postęp w zakresie kształtowania się idei obywatela pojmowanego w sensie zbliżonym do Arystotelesowskiej istoty państwowej (politikon zoon). Stało się tak jednak w dużej mierze dzięki XVII-wiecznym angielskim reformom wolnościowym. Racjonalistyczne i materialistyczne podwaliny oświeceniowego światopoglądu konstytuowała też, powstała na bazie krytyki pism Thomasa Hobbesa, myśl Johna Locke’a, stymulująca do urządzania życia społecznego zgodnie z zaleceniami umysłu i potrzeb ludzkich, a wbrew bezwzględnym prawom samowładztwa, w tym jego monopolu na rację, który dusił inicjatywę jednostki.

In the history of statehood, separatism is a natural phenomenon rather than something unusual. Separatism is mostly perceived as a group’s seeking to separate one part of the territory of a given country from the rest in order to create a new state organism (secessionism) or to unify within one country lands inhabited by people that form a single ethnocultural community (irredentism). Sometimes the idea of separatism serves as a negotiating strategy for a regional group to get from the state authorities benefits that are minor in comparison to territorial separation, e.g., the governance of a regional community within the framework of territorial autonomy, or better conditions for a region’s integration with the rest of the country. It is often the case, especially during a long-lasting intensification of a regional conflict, that separatism becomes the ideological legitimization for the outbreak and continuance of armed conflict, while the conflict itself turns into a way of life for at least some of its initiators and participants. Postcolonial Africa has been and will be experiencing conflicts of a separatist nature. One example of separatism in Africa that is extremely complex and interesting to the researcher in such problems is the conflict that has taken place since 1983 in the Senegalese region of Casamance.

Dans les années 1997–2002, les Comores, un des plus petits et un des plus jeunes pays d’Afrique, ont été la scène d’un processus de la désagrégation de l’État, qui consistait non seulement en la désintégration effective du pouvoir central dans une partie considérable du territoire de l’archipel, mais également en la sécession des deux îles et l’émergence sur l’une d’elles d’un quasi-État qui, suite au concours de nombreuses circonstances, parvint à mener une existence autonome durant une période de cinq ans. D’après un point de vue rencontré fréquemment, c’est une situation économique précaire qui mena à la crise de l’État aux Comores ainsi qu’à l’intensification des tendances séparatistes dans ce pays. En réalité, le problème de l’effondrement de l’État comorien est bien plus complexe et des prémisses historiques, politiques, sociales et économiques, aussi bien que des facteurs liés à l’environnement y ont contribué.

Artykuł traktuje o systemie politycznym typu power-sharing, który określany jest mianem centrypetalizmu (ang. centripetalism). System centrypetalny ukształtowany został w dwóch ważnych – zwłaszcza ze względu na dużą liczbę ludności, wielkość gospodarek oraz posiadane zasoby surowców energetycznych – państwach wieloetnicznych: Nigerii i Indonezji. Państwa te mają prezydencki system rządów. Centrypetalizm dopuszcza do udziału we władzy reprezentantów elit politycznych różnych grup etnicznych, stymulując ich do pojednania, współpracy i integracji politycznej w poprzek podziałów etnicznych. W ten sposób ma osłabiać znaczenie tych podziałów w warunkach wieloetniczności. Szerszym celem centrypetalizmu jest ogólne zmniejszenie konfliktów w relacjach między reprezentowanymi przez elity polityczne grupami etnicznymi. Celami artykułu są: wyjaśnienie istoty centrypetalizmu; przedstawienie złożonego kontekstu etnopolitycznego w państwach, w których system ten został implementowany; omówienie głównych instytucji centrypetalizmu nigeryjskiego i indonezyjskiego; próba odpowiedzi na pytanie, czy centrypetalizm spełnia cele, dla których został ustanowiony; oraz wskazanie jego wad.

Głównym celem tego artykułu jest wyjaśnienie, na czym polega specyfika instytucji wymogu uzyskania terytorialnego rozłożenia głosów w wyborach prezydenckich, który funkcjonuje w trzech wieloetnicznych państwach (Nigerii od 1979 r., Kenii od 1992 r. i Indonezji od 2001 r.) oraz określenie panujących w tych państwach warunków politycznych, które przyczyniły się do jej wprowadzenia i trwania. W końcowej części artykułu, dzięki porównaniu trzech kazusów, zostały wskazane szczegółowe różnice występujące obecnie między nimi. W artykule zostały również zaprezentowane wnioski dotyczące dotychczasowych doświadczeń związanych z funkcjonowaniem przedmiotowej instytucji. Pozwolą one wstępnie ocenić, czy uprawnione jest stwierdzenie, że jej zastosowanie wpływa na obniżenie konfliktowych zachowań w relacjach między grupami etnicznymi i na budowanie międzyetnicznego porozumienia.

The aim of this study is to demonstrate the validity of the thesis that in Indonesia one can find institutions that characterize two power-sharing models which are considered opposites of one another in political theory – centripetalism and consociationalism. In consequence, the Indonesian power-sharing system should be viewed as a hybrid, or mixed, system, and not a typically centripetal system as is usually the case in the literature. At the beginning of this article, a short analysis of Indonesia’s political situation is given for the purpose of defining the factors which determined the introduction of inter-segmental power-sharing arrangements in that country. This is followed by a description of the specificity of consociationalism and centripetalism. The article goes on to discuss specific institutions of both power-sharing models that exist in Indonesia and ends with some concluding remarks on the thesis advanced at the outset. The article has been published in "Polish Political Science Yearbook" 2017, vol. 46, no. 1, pp. 168–185. For more on combining institutions of different models of power-sharing see: Krzysztof Trzcinski, Hybrid Power Sharing: On How to Stabilize the Political Situation in Multi-Segmental Societies, "Politeja" 2018, vol. 56, no. 5, pp. 86-107

The aim of this article is to demonstrate the thesis that the stabilization of Nigeria’s complicated political situation is furthered by the functioning in that country of institutions based on two models of interethnic power-sharing – consociationalism and centripetalism – and that the two are to some extent complementary in Nigerian practice, despite the fact that political theory sees the two as opposites of each other. The article begins with a short analysis of the political situation in Nigeria. This is followed by a presentation of the problem of defining the notion of political stability and an assessment of the same in the Nigerian context. The article then goes on to discuss the nature of centripetalism and consociationalism and specific centripetal and consociational institutions involved in the stabilization of the political situation in Nigeria. The article ends with the author’s conclusions about the initial thesis. The article has been published in "Politeja" 2016, vol. 42, no. 3, pp. 53-73. For more on combining institutions of different models of power-sharing see: Krzysztof Trzcinski, Hybrid Power Sharing: On How to Stabilize the Political Situation in Multi-Segmental Societies, "Politeja" 2018, vol. 56, no. 5, pp. 86-107.

Afryka postkolonialna była, jest i będzie targana konfliktami o naturze separatystycznej. Najsłynniejsze już próby secesji w Afryce to przypadki Katangi (w latach 1960–1963) oraz Biafry (w latach 1967–1970). Wojna w Erytrei (w latach 1961–1991) to jedyny jak dotąd afrykański konflikt separatystyczny, który skończył się ustanowieniem nowego państwa (1993 rok). Charakter separatystyczny mają również dwa krwawe konflikty w Sudanie Południowym (w latach 1961–1972 i 1983–2005). Od 1975 roku aż do dzisiaj Etiopia zmaga się ze zbrojnym separatyzmem w Ogadenie. Irredentystyczna idea budowy Wielkiej Somalii, tj. zjednoczenia w jednym państwie wszystkich Somalów, leżała u podłoża wojny, jaką w Ogadenie stoczyły ze sobą Etiopia i Somalia w latach 1977–1978. W 1981 roku wybuchł konflikt w północnej Somalii, która w 1991 roku ogłosiła niepodległość jako Somaliland. Choć krajowi temu brakuje uznania międzynarodowego, Somaliland posiada wszelkie inne atrybuty państwa, w przeciwieństwie do pozostającej od lat w stanie upadku Republiki Somalii. To tylko niektóre z, często już historycznych, przykładów zbrojnego separatyzmu na kontynencie afrykańskim – te najbardziej krwawe czy długotrwałe. Zbrojny separatyzm obecny jest jednak współcześnie w wielu innych miejscach Afryki. Prawie każde położone na południe od Sahary państwo tego kontynentu posiada potencjalne warunki do rozwoju separatyzmu. Przebieg niemal wszystkich granic w Afryce został arbitralnie ustanowiony przez mocarstwa kolonialne jeszcze w XIX wieku. Większość granic dzieli jakiś lud na nominalnych obywateli różnych organizmów państwowych. Z drugiej strony w granicach jednego państwa zamieszkuje niejednokrotnie wiele ludów o odmiennym pochodzeniu etnicznym oraz różnej kulturze i wierzeniach. Wieloetniczność i różnorodność kulturowa nie są same w sobie przyczynami dążeń separatystycznych, choć zwykle stanowią dla nich bardzo ważne podłoże.

In 2001 the Indonesian government agreed to the introduction in the Indonesian Papua of regional, consociational elements of power-sharing, despite the fact that the dominant model of this system in Indonesia is centripetalism. The so-called special autonomy for the Indonesian Papua has never been fully implemented, however. The article seeks to test the thesis that the Indonesian authorities' institution of consociational arrangements for Papua, and their subsequent failure to fully implement those arrangements, were, in fact, tactical moves serving to reduce the threat arising from growing pro-independence aspirations among the Papuans and to firmly attach Papuan territory to Indonesia. This article has been published in "Hemispheres" 2016, Vol. 31, No. 4, pp. 5-20.

The principal aim of this article is to explain the specificity of the requirement for the spatial distribution of votes in presidential elections – an institution that has existed in Nigeria since 1979 and in Indonesia since 2001. It also seeks to describe the political conditions which contributed to that institution’s introduction and functioning in those two countries. The article will end with a comparison between the two cases, including a discussion of the present differences between them. The article will also contain a preliminary appraisal of whether the existence of the requirement in question is helping to reduce the level of conflictive behavior in relations between ethnic groups in the multi-ethnic societies of Nigeria and Indonesia. This article has been published in "Acta Asiatica Varsoviensia" 2017, Vol. 30, Issue 1, pp. 89-107.