Adam Świeżyński

"Tobias Cohn’s Book of the Worlds. Between Scientific Knowledge and Religious Wisdom". Studies on Jewish engagement in early modern European scientific research – from the second half of the 16th century through the 18th century – emphasize their belonging to two distinct worlds: (1) the sphere of culture and science, which developed new concepts through a novel methodology, and (2) the environment of Jewish tradition and religion. The resulting difficulties mirrored those faced by believing Christians (particularly regarding the relationship between scientific knowledge and religious claims), though in the case of the Jewish community, an additional element appeared: the danger of an identity crisis. Traditional beliefs and religious practices were essential factors in building the life and specificity of the Jewish community, justifying its characteristic distinctness. Therefore, for representatives of Judaism, any crisis in this sphere could lead to a crisis of national Jewish identity. While it is true that during this period, philosophy of nature and the emerging modern science rarely provoked attitudes of extreme rationalism that could severely threaten Jewish beliefs, one can speak of a gradual escalation of worldview – and consequently social – conflict. This occurred between the traditionally-oriented Jewish community and the progressive non-Jewish community, serving as another manifestation of the earlier political-cultural conflict expressed through the ostracism and persecution of Jews in the 15th century in countries such as Spain, Portugal, and France. Thus, the encounter between Jews and Christians often led to conflict, and the meeting of Jewish tradition with modern philosophy and science fuelled it even further. For many Jewish thinkers, this was a situation they sought to change by attempting to overcome mutual estrangement and hostility through dialogue and a search for common ground. It was precisely in natural philosophy, and later in the burgeoning natural sciences, that they saw the possibility of overcoming this state of conflict – by meeting on the neutral ground of science with scholars from diverse cultural and religious backgrounds. In practice, this was not easy, not only because of mutual prejudices and past wounds but also due to the ambivalent attitude of contemporary Judaism toward the scientific study of the world. The attitude of Jewish thinkers toward emerging modern science and the scientific method is well characterized by the following triad: tension – aspirations – identity. Tension refers to the political and social situation involving the difficult relations between the Jewish community and the non-Jewish (predominantly Christian) inhabitants of 16th-, 17th-, and 18th-century Europe. Aspirations point to the desire and striving of a significant group of Jews to break out of isolation and achieve a social status that would allow them to join the intellectual elites of the time and gain the respect accorded to educated people. Finally, identity signifies the growing problem of self-definition – both toward “one’s own” and toward “outsiders” – within the context of their own religious-cultural tradition and the degree of its obligatoriness in their lives. It was within this historical, social, religious, and cultural context that Tobias Cohn (Tuviya ben Moshe Cohen, 1652-1729) found himself, becoming a successor to those members of the Jewish intelligentsia who sought to join the current of these transformations while simultaneously guarding their own distinctness and religious-cultural identity. Many scholars of Tobias Cohn’s life and work believe that his world was shaped by his Judaism and unwavering faith in the words of the Sages. It was a world teeming with giants, monsters, and mermaids, where a person’s future could be predicted through palmistry. Indeed, after reading certain passages of his 'Ma’ase Tuviya' ('The Work of Tobias,' Venice 1708), one might conclude that he was not a particularly critical thinker, relying on the unverified accounts of others as much as on his own anecdotal evidence. He may not have been unique in this, but as some researchers suggest, if a reader hopes to find a critical approach to what we call “science” in his work, they may be disappointed. On one hand, considering certain fragments of his Work, this opinion is somewhat true. On the other hand, however, it is an unjust assessment. It must be remembered that the terms “science,” “scientist,” and “scientific research” were not used during the time in which Tobias Cohn lived and worked. In the 17th century, a person we would today consider a scientist was referred to as a “philosopher of nature” or “naturalist,” and what we now call science was usually termed “philosophy of nature.” Nevertheless, Cohn can and should be classified among those who sought to deepen the understanding of the material world’s functioning through the acquisition of knowledge, observations, experiments, and research. It was no coincidence that he so persistently sought a university education rather than a purely religious one. Cohn was well aware that the development of the sciences (especially medicine, which he practiced) was profoundly transforming the mindset of Europeans and that this transformation was both inevitable and desirable. He also believed that if the Jewish community did not join this current of change, it would become even more isolated and despised, ultimately leading to total marginalization and rejection. As a representative concerned for his community’s survival and prosperity, he could not accept this. Therefore, he conceived the plan to obtain a professional academic education that no one could question and to transfer the knowledge thus acquired to his own environment. This was undoubtedly accompanied by personal ambition and a desire to become “wise” in the eyes of non-Jewish scholars, but many events and actions known from his biography demonstrate that the primary motive for his intellectual effort was the concern for improving the social status of his fellow believers through education. His Work became the culmination of these efforts, and the popularity of the book, evidenced by subsequent editions, testifies to its effectiveness. Tobias Cohn thus achieved the success he dreamed of in his youth and, much like the biblical young Tobias, he removed (using the medicine of scientific knowledge) the cataract covering the eyes of the elder Tobias (his nation), so that it might see the world anew. Given the existing, highly unsatisfactory, limited, and fragmentary research on Tobias Cohn and 'Ma’ase Tuviya,' the undertaking of this topic and its presentation in this monograph appears fully justified. Its aim is not only to collect, verify, and organize information about the figure of the Jewish scholar to present his biography as fully as possible. Above all, it seeks to present the content of his work (taking into account the biographical context) and to extract those thematic threads that appear particularly important and interesting from the perspective of research on the relationship between emerging modern natural science and the religious thought of Jewish representatives at the turn of the 17th and 18th centuries. Hence the idea for profiling this study in such a way as to centre it on the significance of scientific research and the scientific worldview for scholars within the Jewish community of that historical period – and specifically for its then-prominent representative, Tobias Cohn. In his person and achievements, the two title worlds converge: the world of science and the world of religion, representing two perspectives for viewing, understanding, and explaining reality. The fundamental thesis presented and justified in this study is that Tobias Cohn – as a religiously committed Jew and, at the same time, an educated scholar fascinated by science (especially medicine) – sought to reconcile the religious and scientific perspectives of the world in both his medical practice and his written Work, without depreciating or rejecting either. In his case, this meant, firstly, regarding both perspectives as epistemologically valuable. Secondly, it involved defining the respective statuses of scientific and religious knowledge, as well as their mutual relationship. Finally, it entailed using both of these sources of knowledge to describe and explain reality. As a result, in Ma’ase Tuviya, while discussing various issues in the field of natural science – particularly medicine – Cohn presented a vision of two worlds (science and religion) that interpenetrate, complement, and support each other, rather than rivalling one another or existing in a competition where one must be entirely eliminated. The worlds of which Tobias Cohn wrote in his 'Work' are not merely successive layers of reality – ranging from the highest (divine) world to the microcosm (man) and the elementary foundations of the world presented in the first part of 'Ma’ase Tuviya.' They also represent the world of that which is passing away as obsolete (ancient Greek and Latin medicine) and that which is arriving as new (the new iatrochemical medicine). Cohn was destined to live and create at the intersection of these two worlds. He felt the tensions, and even conflicts, existing between them. The old world seemed safer to him, while the new appeared more attractive due to the possibilities it offered. As a man of an era in transition, he could not belong unequivocally to only one of them. He was thus a man of many worlds simultaneously: the world of Galenic medicine and the world of Paracelsian medicine; the world of the four elements of ancient philosophy and the world of Thomas Willis’s five principles; a world in which giants exist and a world in which one no longer seeks a demonic aetiology of diseases; the world of religious faith and the world of rational reason; the world of science and the world of religion. This multiplicity of worlds – though sometimes difficult, as it caused a sense of uncertainty and ambiguity – proved to be for Tobias a space of journeying. It provided him with many moments of cognitive excitement and, toward the end of his life, bore fruit in a multidimensional wisdom: the result of courageously taking up the challenges of a journey he had decided upon in his youth. Therefore, that which appeared as a threat to many of his fellow believers (natural science) – much like the predatory fish that sought to devour the young Tobias from the biblical 'The Book of Tobit' – became for Tobias Cohn a medicine, through which he himself, and those who chose to use the remedy he administered, survived in spiritual health.

W 2025 roku przypada 60. rocznica powstania czasopisma filozoficznego Studia Philosophiae Christianae (SPCh). Jest ono jednym z najdłużej istniejących czasopism filozoficznych w Polsce. Czasopismo powstało w 1965 roku z inicjatywy pracowników Wydziału Filozofii Chrześcijańskiej Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie. Obecnie jest redagowane w Instytucie Filozofii Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Czasopismo jest półrocznikiem, choć przez pewien czas było wydawane kwartalnie. Od samego początku publikuje teksty ze wszystkich dziedzin filozofii, a początkowo także z psychologii. W latach 60. i 70. opublikowano w nim szereg tekstów, wyrażających poglądy odmienne od dominującej wówczas w Polsce filozofii marksistowskiej. Obecnie publikowane są w nim artykuły filozoficzne, recenzje książek oraz relacje z wydarzeń filozoficznych. Motto czasopisma brzmi: „Filozofia wolna od uprzedzeń”. Odzwierciedla ono gotowość do otwartej wymiany poglądów. Specyfiką czasopisma jest publikowanie tekstów z zakresu filozofii klasycznej, a w szczególności z szeroko rozumianej filozofii chrześcijańskiej, mieszczących się w zakresie filozofii teoretycznej i praktycznej. Nazwa czasopisma jest inspirowana jego historycznymi korzeniami, a jednocześnie ma na celu odzwierciedlenie jego specyficznego charakteru. Nie oznacza to jednak, że jest ono zamknięte dla innych tradycji filozoficznych, w tym pozostających pod wpływem odmiennych światopoglądów, a także kontekstów kulturowych i religijnych. W artykule przedstawiona została historia funkcjonowania SPCh, jego specyfika, tematyka opublikowanych tekstów oraz ich autorzy.

Zaprezentowane w monografii ustalenia koncentrują się wokół następujących zagadnień: (1) historia filozofii przyrody i filozofii nauk przyrodniczych ze szczególnym uwzględnieniem rozwoju fizyki, kosmologii i idei ewolucji biologicznej oraz kontekstu relacji nauka – religia; (2) ontologia przyrody i metodologia nauk przyrodniczych ze szczególnym uwzględnieniem zagadnienia matematyczności przyrody oraz dyskusji między realizmem i antyrealizmem w kwestii statusu poznania naukowego; (3) filozofia przyrody ożywionej ze szczególnym uwzględnieniem problematyki teorii informacji biologicznej oraz filozoficznych aspektów ochrony środowiska. Ich wspólnym mianownikiem jest ukazywanie związków, zachodzących między dawnym oraz współczesnym przyrodoznawstwem a filozofią. Autorzy opracowań są przekonani, że wobec rozwoju nauk przyrodniczych istnieje potrzeba wskazywania na ich wieloraki związek z filozofią oraz podkreślania nieredukowalnej obecności problematyki filozoficznej w badaniach naukowych. Zebrane w książce opracowania uzmysławiają wielość, doniosłość, złożoność i atrakcyjność problematyki, ujawniającej się na styku naukowo-przyrodniczego poznawania przyrody oraz dążenia do dogłębnego i całościowego jej zrozumienia na gruncie filozofii.

It has been common for some time to think of a miracle as a natural event possessing a supernatural cause. Such a supernaturalistic account of miracles might be constructed with an eye to apologetic concerns, with the hope that the occurrence of a miracle might provide a defense for theism. The general strategy of such an apolo¬getic appeal is to suggest that a miracle is an event that nature could not produce on its own. It is thought of as an event that is incapable of receiving a natural explanation. Thus the supernaturalist hopes that the occurrence of a miracle will point to the operation of a causal force from outside of nature, i.e. one that is supernatural. David Corner’ concern is to show the liabilities of such an account of miracles, and to show how our concept of the miraculous may do without it. He offers a non-causal account of miracles as a basic action on the part of God. His motivation, expressed in the broadest possible terms, is to rescue the concept of “miracle” from the quasi-scientific language of the supernaturalist, and to show that the best under-standing of a miracle is not one that tries to place it in relation to scientific notions such as that of a law of nature; it is one that under-stands a miracle to be an extraordinary expression of divine agency – where this need not be understood in terms of divine causality – and as an event that has a role to play within theistic religious practice.

Profesor Krzysztof A. Meissner proponuje obraz transcendencji wynikającej z poznawania świata przez fizykę, która oznacza świat uniwersalnych i niezmiennych praw przyrody. Czy tego rodzaju wypowiedzi są uprawnione na gruncie fizyki, czy też należy uznać je za określony pogląd filozoficzny? Czy istnienie praw przyrody wskazuje na istnienie jakieś transcendencji? Publikacja jest zapisem dyskusji wokół książki: Krzysztof A. Meissner, Fizyk w jaskini światów (rozmawia Jerzy Sosnowski), (Biblioteka Więzi, tom 389, Warszawa 2023), która to dyskusja odbyła się 25 marca 2023 w Instytucie Filozofii UKSW w Warszawie w ramach spotkania Katedry Filozofii Przyrody.

16. Warsztaty Filozofii Przyrody odbyły się w dniach 15-18 czerwca 2023 roku w Krakowie, w budynku Wyższego Seminarium Duchownego Towarzystwa Salezjańskiego. Organizatorem cyklicznych warsztatów jest Sekcja Filozofii Przyrody i Nauk Przyrodniczych Polskiego Towarzystwa Filozoficznego. Uczestnikami warsztatów było ponad trzydziestu przedstawicieli kilkunastu ośrodków naukowych z Krakowa, Lublina, Łodzi, Poznania, Szczecina, Warszawy, Zielonej Góry, zajmujących się filozofią przyrody i filozofią nauk przyrodniczych.

The reception of the heliocentric theory of Nicolaus Copernicus in Jewish thought of the 17th-century period is a good exemplification of the issue concerning the formation of the relationship between natural science and theology, or more broadly: between science and religion. The fundamental question concerning this relationship, which we can ask from today’s perspective of this problem, is: How does it happen that claims of a scientific nature, which are initially considered from a religious point of view to be incompatible with the religious view of the world, are later accepted as possible to agree with this image of reality and are assimilated by a given religion? Based on the reception of the Copernican image of the universe by two representatives of Jewish philosophy in the 17th century—David Gans and Joseph Solomon Delmedigo—it is possible to trace this process and pose the thesis that it takes place according to two strategies. Within the framework of the first one, represented by Gans, in a situation of incompatibility between the scientific and religious images of nature, a scientific theory is sought that explains the observed phenomena and, on the other hand, satisfies the religious claims. Finding such a theory solves the problem of the incompatibility mentioned above of images of the world, gives the theory credibility from the religious point of view and constitutes an argument for its correctness. The second strategy, represented by Delmedigo, consists in refraining from pursuing a direct, immediate, and unequivocal reconciliation of the two images of the world while at the same time recognizing a properly justified scientific theory as correctly describing and explaining the phenomena occurring in nature. Consequently, the apparent incompatibility between the scientific and the religious worldview demands either a reformulation of religious statements in such a way as to remove this incompatibility or the restriction of the meaning of religious statements to the strictly religious and moral sphere, without the ambition to speak about nature. In either case, however, it is already a task for the representatives of the religion concerned who, when confronted with adequately justified scientific claims, to avoid exposing their religion to the accusation that its claims are unreasonable and anachronistic, undertake the task mentioned above of modifying or limiting the scope of their statements. It seems that in the representatives of Jewish thought and Judaism, who are the successors of Gans and Delmedigo, generally speaking, the second strategy has prevailed in this version, in which one abandons the claim of religion to statements about the material world at the price of a significant divergence of the paths of science and religion. Consequently, it treats them as different narratives, describing and explaining two separate spheres of reality.

1 października 2019 roku dotychczasowa Sekcja Filozofii Przyrody, składająca się z Katedry Filozofii Przyrody, Katedry Filozofii Przyrodoznawstwa oraz Katedry Metodologii Nauk Systemowo-Informacyjnych, została przekształcona w Katedrę Filozofii Przyrody (KFP). W okresie od utworzenia Katedry Filozofii Przyrody do końca 2022 roku aktywność naukowa jej pracowników obejmowała: realizację indywidualnych i wspólnych programów badawczych i związaną z nimi działalność publikacyjną; udział w konferencjach naukowych; spotkania w celu omówienia bieżących spraw organizacyjnych; spotkania tematyczne, poświęcone prezentacji realizowanej problematyki badawczej oraz dyskusji nad prezentowanymi treściami.

The natural sciences reveal the existence of a constant process of cosmic evolution, in which new forms of matter emerge. The continuity of the nonorganic and biological evolutionary processes, their assignment to the laws of nature, as well as the fact that the appearance of a human being constitutes their culmination, all this shows that a human being is an element of the material structure of the world. From the evolutionary point of view, it could be argued that a human being is “the ultimate form of life,” a very interesting but, in many respects, still very mysterious idea.

W dniach 3-4 czerwca 2022 roku w Höör (Szwecja) odbyła się międzynarodowa konferencja naukowa, poświęcona problematyce astrobiologii: Astrobiology and Society. Third Conference on History and Philosophy of Astrobiology, zorganizowana przez European Astrobiology Institute i Uniwersytet w Lund. Uczestnicy konferencji zaprezentowali tematy z zakresu historii, filozofii, socjologii, literaturoznawstwa i teologii, które dotyczyły problematyki astrobiologicznej. Konferencja była okazją do przedstawienia wyników badań humanistycznych, inspirowanych ustaleniami współczesnej astrobiologii oraz wymiany poglądów na temat znaczenia tych badań. ------------------------- Zgłoszono: 18/06/2022. Zrecenzowano: 05/09/2022. Zaakceptowano do publikacji: 14/10/2022.

15. Warsztaty Filozofii Przyrody odbyły się w dniach 23-26 czerwca 2022 roku w Ciążeniu, w Domu Pracy Twórczej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Organizatorem cyklicznych warsztatów jest Sekcja Filozofii Przyrody i Nauk Przyrodniczych Polskiego Towarzystwa Filozoficznego. Uczestnikami warsztatów było ponad trzydziestu przedstawicieli kilkunastu ośrodków naukowych z Krakowa, Lublina, Łodzi, Poznania, Szczecina, Warszawy, Wrocławia, Zielonej Góry, zajmujących się filozofią przyrody i filozofią nauk przyrodniczych.

Celem artykułu jest omówienie poglądów prof. Stanisława Ziemiańskiego dotyczących znaczenia nauk przyrodniczych dla filozofii i teologii oraz relacji między naukami przyrodniczymi, filozofią i teologią. Na tle teodycealnego stanowiska o. Ziemiańskiego, zaproponowanego w ramach jego teologii naturalnej, został zaprezentowany sposób, w jaki autor wykorzystuje dane nauk przyrodniczych w swoich poszukiwaniach filozoficznych. Ziemiański przyjmuje stanowisko, które cechuje się ostrożnością, a nawet zachowywaniem pewnego rodzaju dystansu wobec obrazu świata kreowanego przez współczesne przyrodoznawstwo. W szczególności nie podziela filozoficznej interpretacji naukowego obrazu świata, która miałaby prowadzić do panewolucjonizmu rozciągniętego na całość historii wszechświata. Na tle współczesnych stanowisk licznych polskich przedstawicieli ewolucjonizmu teistycznego, wywodzących się z katolickich środowisk intelektualnych, którzy starają się uzgadniać ewolucję z kreacją na gruncie filozofii, poglądy Ziemiańskiego są mniej typowe i niewątpliwie wyróżniają się owym antyewolucjonistycznym rysem. Analizę stanowiska Ziemiańskiego rozpoczęto od rekonstrukcji jego ujęcia teoriopoznawczego i metodologicznego w zakresie dotyczącym statusu nauk przyrodniczych, filozofii i teologii oraz obrazów rzeczywistości materialnej, jakich one dostarczają. W dalszej części omówiono wybrane kwestie przedmiotowe, które mieszczą się w obszarze zagadnienia relacji między naukami przyrodniczymi i teologią, a które podejmował Ziemiański, w szczególności problematykę dotyczącą genezy wszechświata i pochodzenia życia biologicznego. Następnie podjęta została próba odtworzenia ogólnego obrazu relacji między nauką i religią (naukami przyrodniczymi i teologią), a także rozumem i wiarą, w związku ze sposobem ujmowania przez Ziemiańskiego między innymi kontrowersji kreacjonizm – ewolucjonizm, zagadnienia momentu animacji płodu ludzkiego oraz grzechu pierworodnego, cierpienia i śmierci. Na zakończenie do niektórych twierdzeń Ziemiańskiego ustosunkowano się krytycznie i polemicznie. Wspólnym mianownikiem dla tych uwag jest znaczenie wpływu przyjmowanych założeń metafizycznych na interpretację i wykorzystanie danych naukowych w tworzeniu filozoficznego i teologicznego obrazu świata.

The question of the origin of life interested people for centuries. All existing views on this subject can be classified into different areas of our knowledge of the world: natural sciences, philosophy, and theology. Some theories contain more or less explicit elements from all of these areas. Thus, it is helpful to take a closer look at them and to classify all the typical groups of theories about the origins of life. We can in this way stress their mutual connections and clarify their own nature. Nowadays, driving forces of pre-biological chemical evolution and the explanation of the transition from “non-life into life” present a great variety of solutions. The differences between the theories, however, as well as the current controversies in the scientific community, will be shown to be of secondary importance in comparison with several much more profound philosophical assumptions underlying the origin-of-life-studies. The attempt to organize and classify different types of theories on the genesis of life allows to take into account different kinds of perspectives, and to compare them to each other. The most general division between theories is based on a distinction between metaphysical conceptions and scientific ones. Some theories answer the question of the emergence of life in general, whereas others tackle the question of the origin of life on Earth only. Interestingly, two traditional ideas concerning the problem of the origin of life are still at play in contemporary scientific research, albeit in a modified form. In the perspective of contemporary scientific research on the origin of life it seems interesting that two main ideas concerning the problem of the origin of life, spontaneous generation and panspermia, are still present as presuppositions of certain theories but have been modified. Moreover, it is evident that the theistic view of the origin of life does not have to fall into conflict with contemporary scientific theories. Rather, they are complementary. This article is an extension, explanation and refinement of the proposed scheme of the main types of theories on the origin of life. An attempt to classify various biogenesis theories is also proposed. One of the most important questions that will be addressed concerns the philosophical presumptions of biogenetics still informing current research as well as scientific explanations of the origin of life.

Pytanie o metodologiczny i teoriopoznawczy status obrazu Boga we współczesnej teologii jest jednym z najważniejszych, jakie należy postawić w świetle przemian społeczno-religijnych, następujących we współczesnym społeczeństwie. Odchodzenie od instytucjonalnie praktykowanej wiary religijnej jest bowiem często spowodowane obrazem Boga, który dla współczesnego człowieka staje się coraz mniej możliwy do zaakceptowania. Nie jest to jedynie kwestia ludzkiej niezgody, motywowanej postawą antyreligijną, lecz przede wszystkim skutek zniekształcenia go we współczesnym przekazie teologicznym, homiletycznym i katechetycznym. Obraz ten, kreowany najpierw w teologii, został nadmiernie obciążony elementami, nawiązującymi do powinności moralnej człowieka, a jednocześnie w znacznym stopniu zubożony o elementy wywodzące się z jego doświadczenia egzystencjalno-duchowego. Odzyskanie bardziej adekwatnego obrazu Boga wymaga wnikliwego namysłu filozoficznego nad samą teologią oraz zrekonstruowania tego obrazu na podstawie pogłębionego odniesienia do treści biblijnych, wraz z jednoczesnym powiązaniem ich z aktualnym doświadczeniem religijnym człowieka, ujawniającym się w jego egzystencji.

15 maja 2021 roku odbyła się konferencja naukowa W poszukiwaniu przyrodniczego, filozoficznego i teologicznego obrazu Wszechświata, zorganizowana przez Instytut Filozofii Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Okazją do zorganizowania konferencji była przypadająca 17 maja 2021 roku pierwsza rocznica śmierci ks. dr. hab. Grzegorza Bugajaka, wieloletniego pracownika Instytutu Filozofii UKSW i jego dyrektora w latach 2016-2020 oraz sekretarza redakcji czasopisma filozoficznego Studia Philosophiae Christianae w latach 1997-2020, redagowanego w Instytucie Filozofii UKSW. W konferencji, oprócz zaproszonych prelegentów, wzięli udział pracownicy Instytutu Filozofii UKSW oraz przedstawiciele innych ośrodków naukowych, a także przyjaciele i znajomi ks. Grzegorza Bugajaka.

Autor omawianej publikacji podjął się zadania przeanalizowania zaproponowanych dotąd interpretacji „zaćmienia darwinizmu”, chcąc ustalić, w jakim stopniu odpowiadają one rzeczywistości. Po dokonaniu ustaleń w tym zakresie doszedł do wniosku, że żadna z nich nie wyjaśnia w sposób adekwatny załamania się, jakie dotknęło teorię Darwina we wspomnianym okresie. Dlatego postanowił zaproponować własną interpretację „zaćmienia darwinizmu”, w której odwołuje się przede wszystkim do filozoficznych uwarunkowań darwinowskiej teorii ewolucji.

A paradox is an argument that produces an inconsistency, typically within logic or common sense. Most paradoxes are known to be invalid arguments but are still valuable in promoting critical thinking. In astrophysics and physical cosmology, Olbers’ paradox (photometric; “dark night-sky”), named after German scholar Heinrich Olbers, is the argument that the darkness of the night sky conflicts with the assumption of an infinite and eternal static universe. If the universe is static and populated by an infinite number of stars, any sight line from Earth must end at the bright surface of a star, so the night sky should be completely bright. This contradicts the observed darkness of the night. Modern research on the essence of the photometric paradox (and attempts to neutralize it undertaken in the history of science) lead to the conclusion that its paradoxicality is resulting primarily from the precedence of human thought (ideas, theories) in relation to the possibility of its proper empirical verification. Therefore, the paradox of “dark night-sky” and attempts to overcome it may be instructive proof that something so plain and obvious, as available to anyone look at the starry night sky, sometimes, for respectively keen observer, give an opportunity to look ahead much further (and sometimes more accurately to reality) than empirical research allow at the moment. The photometric paradox created an opportunity for the unveiling of a new cognitive horizon by exceeding the existing scheme of thought and thereby acquiring new scientific knowledge, enriching the knowledge gained so far and deepening our understanding of Universe.

Najnowsza książka Mariana Grabowskiego może zostać zakwalifikowana do tzw. filozofii biblijnej, czyli nurtu filozoficznego odczytywania tekstu biblijnego i interpretowania jego znaczenia przy użyciu kategorii filozoficznych. Jednocześnie publikacja ta podejmuje także problematykę z zakresu filozofii przyrody z racji wyraźnie obecnych w niej prób filozoficznego uchwycenia i przedstawienia istoty rzeczywistości materialnej. Autor pracy w ten właśnie sposób zmierzył się z początkowym fragmentem biblijnej Księgi Rodzaju, chcąc ustalić i ukazać głębię znaczenia tego tekstu, jego filozoficzne konotacje, a także dokonać jego reinterpretacji w świetle kategorii filozoficznych wyodrębnionych na gruncie matematyczno-fizykalnego obrazu świata.

Zagadnienie pochodzenia życia stanowi przedmiot ludzkich dociekań od wieków. Wszystkie istniejące poglądy na ten temat można przyporządkować do różnych obszarów ludzkiej wiedzy o świecie: nauk przyrodniczych, filozofii, teologii. Warto przyjrzeć się im bliżej i spróbować uporządkować je według określonej typologii. Można wówczas dostrzec istniejące między nimi powiązania i relacje, które wskazują na charakter tych poglądów. Różnice między istniejącymi współcześnie teoriami biogenezy, występujące na gruncie przyrodniczym, zostaną przedstawione jako drugorzędne w porównaniu z różnicami wynikającymi z filozoficznych założeń leżących u podstaw badań nad genezą życia. Propozycja uporządkowania i klasyfikacji różnego rodzaju teorii genezy życia umożliwia wyodrębnienie koncepcji określonego typu: teistycznych, filozoficznych i przyrodniczych oraz porównanie ich ze sobą. Najbardziej ogólny podział w tym zakresie pozwala na wyróżnienie koncepcji metafizycznych i koncepcji przyrodniczych. Niektóre z nich odpowiadają na pytanie o powstanie życia w ogóle, a inne dotyczą jedynie kwestii pochodzenia życia na Ziemi. W perspektywie współczesnych badań naukowych na temat pochodzenia życia wydaje się interesujące, że dwie główne historyczne idee dotyczące problemu powstania życia, samorództwo i panspermia, wciąż są obecne w założeniach wspomnianych teorii, oczywiście w zmodyfikowanej postaci. Artykuł stanowi omówienie i wyjaśnienie proponowanego schematu klasyfikacji głównych typów teorii na temat pochodzenia życia, w którym kluczową rolę odgrywa kryterium natury filozoficznej. Jednym z najważniejszych pytań, na które wspomniany schemat dostarcza odpowiedzi, jest pytanie o to, które z filozoficznych założeń obecne w przyrodniczych teoriach biogenezy okazały się trwałe mimo zmian i różnic występujących w ich warstwie ściśle przyrodniczej.

16 grudnia 2015 roku w budynku Instytutu Filozofii UKSW w Warszawie odbyła się konferencja naukowa pt. Wokół poszukiwania życia w kosmosie, zor-ganizowana przez pracowników Sekcji Filozofii Przyrody UKSW. Jednym z powodów jej zorganizowania była, przypadająca w dniu odbywania się konferencji, 20. rocznica śmierci księdza profesora Szczepana W. Ślagi (1934–1995), prodziekana Wydziału Filozofii Chrześcijańskiej Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie (obecnie UKSW) i współtwórcy specjalności filozofii przyrody na tym Wydziale. Ksiądz Profesor żywo interesował się problemem pochodzenia życia, w szczególności hipotezami jego pozaziemskich począt-ków. Tej problematyce poświęcił wiele prac, w których próbował ocenić wartość tych hipotez z punktu widzenia filozofa.

A n evolutionary co ncept of human death proposed by Tadeusz Wojciechowski seems to be in line with the contemporary, system way of comprehension of reality. The basis of the system approach to a human being (his beginning, life and death ) is such understanding of development according to which, in the course of evolution, qualitatively new systems emerge. During that process, the hitherto existing possibilities of development (i. e. p rogress according to regularities and m e chanisms ruling e a rlie r phases o f ev o lution) are exhausted and new ways of development appear which are ruled by new regula rities and mechanisms th at are natural products of earlier phases of evolution. Tensions that arise in the process of evolution o f systems and subsystems should lead both individuals and the whole to rise to a higher level, be cause no real system is perfect. Perfection is a goal which one aims at, not a state already reached. The final goal of hum an evolution is full perfection o f being, possible to a tta in by a man. Such a view suggest that the evolutionary ‘something more’ for a human, should be a passage to a new, higher and more perfect level of existence. A man is therefore a system which is un stable by its own nature and which is chara cte rised by an inclination form animality to spirituality, and what follows, by the incessant tension between life and death. The aim (‘task’) of death is to ‘take’ a man o n to a higher level o f existence, i.e. to include him fully in th e system of ‘new life’. It should be remembered that functional laws of a higher system will ‘check ’ upon us and ‘decide ’ whether we are able to integrate ourselves with it in a sufficient manner.

Praca filozofa to nie tylko próba podejmowania konkretnych zagadnień dotyczących natury rzeczywistości i proponowania rozwiązań ale także najpierw wysiłek ich uściślania i precyzowania. W ramach tej działalności pojawia się nieustannie konieczność dbania o precyzję wypowiedzi oraz właściwe stosowanie terminów i pojęć. Z owoców tej filozoficznej pracy z pewnością mogą skorzystać także naukowcy-przyrodnicy, gdyż wiele problemów, jakie podejmuje filozofia, znajduje się w obszarze badań naukowych, oczywiście z uwzględnieniem odmienności metodologicznych nauk szczegółowych i filozofii. Wśród takich interdyscyplinarnych zagadnień pojawia się problem początku, odnoszony na gruncie nauki przede wszystkim do kwestii powstania wszechświata, powstania życia i powstania człowieka. Analiza kategorii początku może więc przyczynić się do usunięcia nieporozumień, jakie pojawiają się np. przy okazji rozważań kosmologicznych dotyczących początku wszechświata, wynikających z braku dostatecznego zrozumienia różnych znaczeń terminu „początek” oraz złożonego sensu tego pojęcia. Ponadto, kategoria początku zastosowana do wyjaśniania istnienia wszechświata albo życia jest uwikłana w spory światopoglądowe i bywa niekiedy eliminowana w celu podważenia interpretacji teistycznych.

Poglądy na temat eutanazji w ciągu stuleci ulegały wielu zmianom. Przez lata eutanazja w najogólniejszym sensie była określeniem, w którego zakres pojęciowy wchodziły wszelkie sytuacje dotyczące pozbawienia życia, czy też przyspieszenia śmierci osób ciężko chorych, cierpiących zarówno pod wpływem bólu fizycznego jak i psychicznego. Współcześnie terminów związanych ze sferą poznawanych spraw znacznie przybyło. Źródła ich pochodzenia są różne; niektóre są wytworem myśli prawniczej, inne zostały przeniesione in extenso z języka medycznego. Istniejące różnice dotyczą zarówno samej definicji eutanazji, jak i oceny moralnej czynu. Pojawiające się dylematy mówią o wyborze między dwoma przeciwstawnymi wartościami. Jedną jest naturalne pragnienie jak najdłuższego życia, podtrzymywania sił witalnych, rozwoju osobowości. Drugą - ochrona człowieka przed beznadziejnym cierpieniem i krańcową degradacją. W sytuacji ciężkiej, nieuleczalnej choroby, kiedy „życie staje się bólem, a cierpienie na granicy wytrzymałości”, śmierć oznacza wybawienie, jest wartością, której pragnie się dla siebie i bliskich.

The concept of space which is of interest to physicists or mathematicians is different from the reality of space experienced by man in his everyday life. Understood in terms of nature, it is a certain numerical characteristic of a material system relative to a frame of reference. In physics, space is defined as a feature of the Universe related to its extending in three mutually perpendicular directions. In mathematics, space is a peculiar form defined by axioms of a given geometry. Whereas human space is always real and, though different from himself, it is shaped by his presence. There is no single space for all observers, just like there is no single understanding of human solitude. Consequently, it is difficult to place an explicit value on solitude. For someone may be lonely out of an external necessity, as a result of indifference and distance created by people around. Someone else may retreat into solitude and thus find a way to escape from manifold occupations, relations and hustle and bustle of everyday life. Finally, solitude may be a consequence of a deliberate choice. A person may long for it because it offers a specific, stable way of life that stimulates personal growth and self-perfection. Each of the presented „kinds” of solitude can be characterized by assigning it to a certain, symbolically expressed spatial structure in which it is realised. In this way, one can create „spatial models of solitude”, whose main features are determined by the space of a city, a mountain and a desert respectively. The space created by relations among the elements of a structure of the city, mountain and desert defines a kind of solitude that the person entering and remaining in each of those spaces experiences. As a result, different spaces generate different kinds of solitude characterised by their typical features and values.

The notion of the supernaturality of an event may be understood in various ways. Most frequently ‘supernatural’ means ‘separated from nature’, i.e. different from nature. Thus, what is meant here is the difference in ontological character. The definitions of miracle, present in literature, emphasize the fact that we may talk about a miracle only when the phenomenon takes place beyond the natural order or stands in opposition to it. The description of a miracle as a ‘supernatural event’ contains in itself the reference to that which is natural. The supernaturality of an event means that it surpasses (transcends) naturality. Additionally, this transcendence contains a kind of opposition to that which is natural. However, the miracle as a supernatural event takes place within the scope of that which is natural, although it takes place in a different way from natural events. It seems that this supernaturality may involve two things: (1) the course of the miraculous event; (2) the cause of the miraculous event. We should consider each of them separately and specify what we understand by the supernatural course of the event and by the supernatural cause of the event. If we could prove that we can talk about supernatural events at least in one of the two signaled aspects of supernaturality, then we would be able to define the miraculous event as a supernatural one. The analyses proposed in the paper allow us to formulate the following statement concerning the miraculous event, which is, to a great extent, a critical correction of the traditional way of understanding it: the miracle may be correctly understood as a supernatural event, only when this supernaturality concerns the personal cause of the event and not its course.